Địa đạo Củ Chi nắc muy hệ thống phòng thủ cóh boọng k’tiếc đhị chr’hoong Củ Chi, ch’ngai tợơ thành phố Hồ Chí Minh 70km đắh Tây-Bắc. Hệ thống nâu bơơn Việt Minh lâng Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam pếch cóh cr’chăl Chiến tranh Đông Dương lâng chiến tranh Việt Nam.

     Địa đạo Củ Chi nắc hệ thống địa đạo pazêng bệnh xá, bấc phòng ắt, đong za nệê, g’răng đớc, phòng bhrợ bhiệc, hệ thống c’lâng cóh bọong dứp k’tiếc. Hệ thống địa đạo n’juối dal mơ 250km lâng vêy apêê hệ thống thong hơi đhị zr’lụ bhơi k’tang. Địa đạo Củ Chi bơơn bhrợ têng cóh đhăm k’tiếc bơơn ta moon nắc “k’tiếc grơơ”, ắt cóh x’rịa c’lâng Hồ Chí Minh. Đhị chiến tranh Tết Mậu Thân 1968, Mặt trận Dân tộc Giải phòng miền Nam Việt Nam nắc ơy đươi dua hệ thống địa đạo nâu đoọng grung dưr moọt ooy Sài Gòn.

     Địa đạo Củ Chi nắc đhị pa bhrợ âng quân lâng đhanuôr Củ Chi cóh bh’rợ tr’zêl tr’panh đanh đươnh, ác liệt đhị 30 c’moo zêl a rọp, pa chô độc lập, tự do đoọng ha Tổ quốc. Lâng pa dưr pr’dzoọng chiến công âng đay, địa đạo Củ Chi nắc ơy moọt ooy c’lâng liêm choom âng thế kỷ 20 lâng nắc dưr váih muy đhị tr’haanh bhlầng cóh bha lang k’tiếc.

      Lêy tợơ c’lâng boọng cóh dưp k’tiếc, cộng sự, chíên hào, chiến sĩ lâng đhanuôr Củ Chi ơy chiến đâu grơơ k’rơ, bhrợ váih bấc bh’nơơn ga mắc ga mai. Quân đội Mỹ g’lúh tr’nợơp moọt ooy đhăm k’tiếc Củ Chi nắc lưm k’đháp đắh zêl lơi tợơ địa đạo cóh zr’lụ hiểm yếu, nắc apêê dưr gr’roóh moon: “ vel cóh k’tiếc”, “zr’lụ cr’pân”…

    Cóh pazêng c’moo zêl a rọp Pháp ( 1945-1954). Apêê chiến sĩ cách mạng ắt lớp dứp boọng k’tiếc lưn’lớơp bhrợ váih bấc cơnh, đhơ cơnh đếêc cóh bọong k’tiếc nắc vêy muy boọng k’tứi đhuônh lâng boọng thong hơi đoọng p’hơơm. Bêl k’đấp bọong hầm, a rọp lướt cóh piing cắh choom năl vêy bọong. Ma nuýh cán bộ ma mông cóh zr’lụ a rọp, t’ngay nắc ắt lớp cóh boọng, ha dư nắc đấc pa bhrợ.

    Địa đạo âng muy chr’nắp ga mắc bhlầng cóh bh’rợ tr’zêl tr’panh, pa bhrợ lâng cán bộ, chiến sĩ lâng đhanuôr zr’lụ truíh Sài Gòn-Chợ Lớn-Gia Định

     Đhị Củ Chi, địa đạo tợơp vêy nắc moọt c’moo 1948 đhị bơr chr’val: Tân Phú Trung lâng Phước Vĩnh An. Xoọc tợơp nắc vêy pazêng c’nặt ếp cấu trúc ba buôn đoọng p’lớp tài liệu, sung cha’răh, p’lớơp cán bộ pa bhrợ cóh zr’lụ a rọp ắt. Cóh t’tun nắc nắc tước zập prang apêê chr’val. Tợơ c’moo 1961 tước c’moo 1965 bh’rợ chiến tranh du kích âng đhanuôr đhị Củ Chi nắc ơy ha dưr k’rơ, bhrợ ha rọp bil bal bấc pa bhlầng, chroi k’rong thắng lợi đhị bh’rợ tr’zêl “ chiến tranh đặc biệt” âng Mỹ. 6 chr’val đắh bắc chr’hoong Củ Chi nắc ơy ta bhrợ têng liêm xang c’lâng “n’groọng họong”. Xang đếêc, apêê cơ quan, đơn vị pa dưr địa đạo p’léh choom lướt tước c’lâng bha lầng, váih nắc hệ thống địa đạo pa tệêt.

     MoỌt cr’chăl zêl a rọp Mỹ pa hư Việt Nam, địa đạo Củ Chi ha dưr k’rơ, pa bhlầng nắc moọt c’moo 1966, bêl Mỹ pay Sư đoàn bộ binh số 1 “Anh ca đỏ” bhrợ têng bh’rợ hành quân ga mắc âng đh’nớc Crimp, zêl pa hư căn cứ lâng nắc đoọng cớ Sư đoàn 25 “Tía chớp nhiệt đới” tước bhrợ căn cứ Đồng Dù, grung dưr, zêl prúh k’bhúh cách mạng hêê đhị đâu.

    Lâng c’rơ zêl ác liệt âng Mỹ-nguỵ lâng bh’rợ chiến tranh k’chệêt ma núyh ác pa bhlầng, Khu uỷ Sài Gòn-Chợ Lớn-Gia Định lâng Huyện  uỷ Củ Chi nắc ơy k’đhợơng đhanuôr lâng k’bhúh võ trang pa zay chiến đâu, k’chệêt a rọp zư lêy vel đong, zư lêy cr’lụ căn cứ cách mạng âng chr’nắp chiến lược, nắc c’lâng pa đăn lâng tiến công hiểm yếu lâng thủ đô nguỵ Sài Gòn. Lâng xa nay “ muy đặ muy tr’pang dzung cắh lướt, đặ muy tr’pang dzung cắh xó”, bộ đội, dân quân du lích, cơ quan dân chính đảng đh’rứah lâng đhanuôr nắc pa zay thi đua pếch địa đạo, chiến hào, công sự toong t’ngay ha dưm, cắh k’pân bom đạn, boo p’răng, pa zay bhrơ têng “ chr’val ấp chiến đấu” bhrợ t’váih “ vành đai k’chệêt Mỹ” bhrợ váih thế trận nhâm mâng, k’chệêt a rọp a bhuy.

    Bh’rợ pếch địa đạo ting t’ngay ting ha dưr bâc k’rơ, p’niên t’coóh, pân đil n’jứih nắc ting bhrợ têng c’lâng boọng zêl a rọp. C’rơ chr’nắp âng coon ma núyh nắc ơy chiến thắng zr’nắh k’đháp. Nắc lâng pr’đươi cắh lấh liêm t’mêê pazêng cuốc xeng, xúc k’tiếc ta bhrợ lâng cram, quân lâng đhanuôr Củ Chi ơy bhrợ váih bh’rợ liêm chr’nắp lâng k’ha riêng km c’lâng truíh cóh boọng k’tiếc, pa tệêt apêê chr’val đui cơnh muy “ vel cóh boọng k’tiếc”.

     Hệ thống địa đạo ta bhrợ c’vóc, c’véc cóh boọng k’tiếc, tợơ c’lâng bhlầng tước apêê p’léh dai ếp, ta pa tệêt zêng, cắh cợ nắc crêê ta cloóh đhị c’nặt c’lâng k’đháp. Pa tệêt lâng apêê địa đạo nắc apêê bọong ga mắc đoọng ắt đhêy tợơ lấh bêl chiến đấu, k’bắc võng ắt đhêy. Vêy đhị đớc sung chr’rắh, chr’na đh’nắh, đác âm, vêy giếng đác, t’pếêh Hoàng Cầm ( t’pếêh p’lớơp g’doóc óih cóh k’tiếc), boọng pa bhrợ âng apêê bh’cộ, chỉ huy, boọng giải phẫu, băn thương binh, boọng chữ A nhâm mâng đoọng ha pân đil, ma nuýh t’coóh lâng p’niên k’tứi ắt g’đéch. Vêy bấc hầm ga mắc, chr’tốp áih mát, đắh piing ta bhrợ liêm đoọng họp, chiếu phim, biểu diễn văn nghệ…

    Lâng chr’nắp lâng pa dưr pr’dzoọng chiến công bơơn k’rong bhrợ tợơ a ham cr’hấu, c’rơ âng k’bha chiến sĩ, đhanuôr, zr’lụ căn cứ địa đạo Củ Chi ơy ta bơơn Bộ Văn hoá xay moon nắ c’cir Lịch sử Văn hoá k’tiếc k’ruung. Địa đạo Củ Chi đấh t’pấh râu pa ghít âng zập ngai. T’mooi cóh k’tiếc k’ruung hêê lâng đắh k’tiếc k’ruung lơơng tước l’lêy, chếêc năl ting bấc lấh mơ. Địa đạo Củ Chi đhị váih nắc zr’lụ truyền thống âng zập lang Việt Nam lâng loom luônh pachắp âng pr’zợc bha lang k’tiếc./.

KHU DI TÍCH LỊCH SỬ ĐỊA ĐẠO CỦ CHI

(diadaocuchi.com.vn)

     Địa đạo Củ Chi là một hệ thống phòng thủ trong lòng đất ở huyện Củ Chi, cách thành phố Hồ Chí Minh 70 km về hướng tây-bắc. Hệ thống này được Việt Minh và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam đào trong thời kỳ Chiến tranh Đông Dương và Chiến tranh Việt Nam.

     Địa đạo Củ Chi là hệ thống địa đạo bao gồm bệnh xá, nhiều phòng ở, nhà bếp, kho chứa, phòng làm việc, hệ thống đường ngầm dưới lòng đất. Hệ thống địa đạo dài khoảng 250 km và có các hệ thống thông hơi tại vị trí các bụi cây. Địa đạo Củ Chi được xây dựng trên vùng đất được mệnh danh là "đất thép", nằm ở điểm cuối Đường mòn Hồ Chí Minh. Trong Chiến dịch Tết Mậu Thân 1968, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam đã sử dụng hệ thống địa đạo này để tấn công vào Sài Gòn.

     Địa đạo Củ Chi là nơi thu nhỏ trận đồ biến hóa và sáng tạo của quân và dân Củ Chi trong cuộc kháng chiến lâu dài, ác liệt suốt 30 năm chống kẻ thù xâm lược, giành độc lập, tự do cho Tổ quốc.Với tầm vóc chiến công của mình, địa đạo Củ Chi đã đi vào lịch sử đấu tranh anh hùng của nhân dân Việt Nam như một huyền thoại của thế kỷ 20 và trở thành một địa danh nổi tiếng trên thế giới.

    Dựa vào hệ thống đường ngầm, công sự, chiến hào, chiến sĩ và nhân dân Củ Chi đã chiến đấu vô cùng anh dũng, lập nên những chiến công thần kỳ. Quân đội Mỹ lần đầu vào đất Củ Chi gặp phải sự kháng cự quyết liệt từ các địa đạo trong vùng căn cứ hiểm yếu, đã phải thốt lên: “Làng ngầm”, “Mật khu nguy hiểm”…

    Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954). Các chiến sĩ cách mạng ẩn náu dưới những căn hầm bí mật trong vùng địch hậu, được nhân dân che chở, bảo vệ. Hầm bí mật cấu tạo theo nhiều cách, nhưng chủ yếu là trong lòng đất, chỉ có một miệng lên xuống vừa lọt vai người và có lỗ thông hơi để thở. Khi đóng nắp miệng hầm lại, kẻ thù đi trên mặt đất khó phát hiện được căn hầm. Người cán bộ sống trong vùng địch, ban ngày náu mình dưới hầm bí mật, ban đêm mới lên khỏi mặt đất, đi hoạt động.

    Địa đạo mang một ý nghĩa quan trọng đặc biệt trong hoạt động chiến đấu, công tác đối với cán bộ, chiến sĩ và đồng bào vùng ven Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.

    Ở Củ Chi, địa đạo có sớm nhất vào năm 1948 ở hai xã: Tân Phú Trung và Phước Vĩnh An. Lúc đầu chỉ có những đoạn ngắn cấu trúc đơn giản dùng để cất giấu tài liệu, vũ khí, trú ém cán bộ hoạt động trong vùng địch hậu. Về sau lan rộng ra nhiều xã. Từ năm 1961 đến năm 1965 cuộc chiến tranh du kích của dân nhân ở Củ Chi đã phát triển mạnh, gây cho địch những tổn thất lớn, góp phần đánh bại chiến lược “chiến tranh đặc biệt” của Mỹ. Sáu xã phía bắc huyện Củ Chi đã hoàn chỉnh đường địa đạo “xương sống”. Sau đó, các cơ quan, đơn vị phát triển địa đạo nhánh ăn thông với đường “xương sống”, thành hệ thống địa đạo liên hoàn.

    Bước sang thời kì chống đế quốc Mỹ xâm lược Việt Nam, địa đạo Củ Chi phát triển mạnh, nhất là đầu năm 1966, khi Mỹ dùng Sư đoàn đoàn bộ binh Số 1 “Anh cả đỏ” thực hiện cuộc hành quân lớn mang tên Crimp, càn quét, đánh phá vùng căn cứ, và tiếp theo, đưa Sư đoàn 25 “Tia chớp nhiệt đới” đến lập căn cứ Đồng Dù, liên tiếp mở các cuộc càn quét, đánh phá ác liệt lực lượng cách mạng nơi đây.

    Trước sức tấn công ác liệt của Mỹ - ngụy bằng cuộc chiến tranh hủy diệt dã man, Khu ủy Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định và Huyện ủy Củ Chi đã lãnh đạo nhân dân và lực lượng võ trang quyết tâm bám trụ chiến đấu, tiêu diệt quân địch bảo vệ quê hương, bảo vệ vùng căn cứ cách mạng mang tính chiến lược quan trọng, là hướng tiếp cận và tiến công hiểm yếu đối với thủ đô ngụy Sài Gòn. Với khẩu hiệu “một tấc không đi, một ly không rời”, bộ đội, dân quân du kích, cơ quan dân chính đảng cùng với nhân dân ra sức thi đua đào địa đạo, chiến hào, công sự suốt ngày đêm, bất chấp đạn bom, mưa nắng, tích cực xây dựng “xã ấp chiến đấu” thiết lập “vành đai diệt Mỹ” thành thế trận vững chắc bao vây, tiến công tiêu hao, tiêu diệt kẻ thù.

    Phong trào đào địa đạo ngày càng phát triển rầm rộ, mạnh mẽ khắp nơi, trẻ già, trai gái nô nức tham gia kiến tạo đường hầm đánh giặc. Sức mạnh ý chí của con người đã chiến thắng khó khăn. Chỉ bằng phương tiện dụng cụ hết sức thô sơ là lưỡi cuốc và chiếc ki xúc đất bằng tre, quân và dân Củ Chi đã tạo nên công trình đồ sộ với hàng trăm km đường ngầm dọc ngang trong lòng đất, nối liền các xã ấp với nhau như một “làng ngầm” kỳ diệu.

    Hệ thống địa đạo chạy ngoắt ngoéo trong lòng đất, từ đường “xương sống” (đường chính) tỏa ra vô số nhánh dài ngắn, ăn thông với nhau, hoặc độc lập chấm dứt tùy theo địa hình. Liên hoàn với địa đạo có các hầm rộng để nghỉ ngơi sau khi chiến đấu, mắc võng được. Có các nơi dự trữ vũ khí, lương thực, thực phẩm, nước uống, có giếng nước, bếp Hoàng Cầm (bếp giấu khói trong đất), hầm làm việc của các vị lãnh đạo, chỉ huy, hầm giải phẫu, nuôi dưỡng thương binh, hầm chữ A vững chắc cho phụ nữ, người già, trẻ em trú ẩn. Có những hầm lớn, mái lợp thoáng mát, bên trên ngụy trang khéo léo để hội họp, chiếu phim, biểu diễn văn nghệ…

    Với giá trị và tầm vóc chiến công được đúc kết bằng xương máu, công sức của hàng vạn chiến sĩ, đồng bào, khu căn cứ địa đạo Củ Chi đã được Bộ Văn hóa công nhận là Di tích Lịch sử Văn hóa quốc gia. Địa đạo Củ Chi nhanh chóng thu hút sự chú ý của mọi người. Khách trong nước, ngoài nước tới tham quan, tìm hiểu ngày càng đông. Địa đạo Củ Chi trở thành điểm hẹn truyền thống của các thế hệ Việt Nam và niềm kính phục của bạn bè thế giới./.