C’moo 2009, pr’hát Quan họ âng Việt Nam âi bơơn UNESCO xay moon nắc C’kir văn hóa phi vật thể pa cắh mặt đoọng ha coon ma nưih. Đhị đhăm k’tiếc quan họ Kinh Bắc, n’đắh bắc toor k’ruung Cầu cơnh lâng không gian văn hóa cóh đhăm k’tiếc Bắc Giang, bấc lang liền anh, liên chị âi lâng xoọc zư đớc c’bhúh quan họ ty, zư đớc nhâm mâng c’kir cóh pr’ặt tr’mông hiện đại. Bha ar xrắ âng phóng viên Trường Giang:

                Đợ tước cậ ha bu thứ 7, đợ n’juông pr’hát quan họ n’jứah r’rộ r’răm, n’jứah liêm cha ngoor nắc cớ dưr đơơr chr’va tơợ đhr’nong đong x’ría p’lêếh cóh vel Hữu Nghi ( chr’val Ninh Sơn, chr’hoong Việt Yên, tỉnh Bắc Giang). Nắc đoo câu lạc bộ quan họ  âi đanh lấh 20 c’moo, apêê ting pấh câu lạc bộ zêng nắc apêê t’coóh t’ha tơợ 65-80 c’moo. T’ngay c’xu, apêê đoo nắc đha nuôr bhrợ ha rêê đhuốch, tiểu thương cắh cậ giáo viên chô đhêy hưu. N’đhơ cơnh đêếc, bêl xập xa nập pêê puôn t’clắh, pơng nón quai thao, hát tr’ơơi lâng cr’liêng cr’liêng tr’lêêng, apêê đoo dưr váih apeê liền anh, liền chị liêm pr’hay, ha vil lơi zấp râu tr’vâng ga lêếh ga lêêng zấp t’ngay.

              P’căn Nguyễn Thị Mô lâng Nguyễn Thị Huấn, nâu câi âi ặt tước 80 c’moo nắc đhi noo mr’đoo aconh a căn đh’rứah ting pấh cóh câu lạc bộ. A nhi a dích trúih, đong vêy 6 đhi noo zêng choom hát quan họ. Ma mông đhị đhăm k’tiếc pr’hát ty, cắh năl pa choom tơợ bêl ooy, đợ cr’liêng pr’hát nắc ặt tước cơnh ngoọ pr’hơơm:

               Tơợ bêl dzợ tứi ặt ting apêê a dích, a noo nắc ting pa choom hát. Bêl dzợ tứi nắc cắh âi vêy bấc bh’rợ cơnh đâu, nâu câi chô đhêy hưu nắc ha dợ moọt pấh câu lạc bộ. Bhr’ươr pr’hát ty k’đháp n’đhang pr’chắp lấh. pa dhang moon cơnh pr’hát Mời nước mời trầu, Đốt đỉnh nhang trầm, Chim khôn đỗ ngọn thầu dầu. 

                K’chăng k’buynh, a dích moon, cơnh cha ớh âng ma nứih quan họ lâng apêê kỹ thuật hát choom bơơn u chr’va, m’boor, cha ngoor ch’loọng. Nâu câi apêê a dích zêng t’coóh, n’đhơ cắh dzợ mặ hát chr’va cơnh lang p’niên n’đhơ cơnh đêếc công kiêng chroi c’rơ dhd’rứah lâng đhi noo a moó zư đớc, pa choom đoọng ng’cơnh hát âng vel đong.

                  T’coóh Trần Văn Thể, Chủ nhiệm Câu lạc bộ hâng hơnh trúih, Hữu Nghi nắc 1 cóh 5 vel quan họ ty ( Hứu Nghi, Giá Sơn, Nội Ninh, Mai Vũ, Sen Hồ zêng ặt đhị chr’hoong Việt Yên, Bắc Giang) âng 49 vel zr’lụ Kinh Bắc bơơn UNESCO xay moon g’lúh tr’nơợp. Đh’riêng pr’hát, cr’liêng pr’hát cóh đâu vêy bấc đợ râu liêm la lay âng toor n’đắh bắc k’ruung Cầu- acoon k’ruung Căn bhrợ tváih quan họ. nắc đoo toọm đác hr’lúc bhlưa râu liêm ch’ngaach, r’rộ r’răm âng chèo, râu liêm pr’hay âng hát dặm, râu đhộ loom âng ca trù, râu bhui har âng pr’hát apêê zr’lụ n’lơơng. N’đhơ nắc quan họ nâu câi vêy cơnh buôn hát, cr’đơơng t’buôn lấh, năc cớ vêy nhạc ting p’xoọng buôn moọt ooy loom ma nưih n’dhdơ cơnh đêếc đợ nghệ nhân cóh vel công p’zay zư đớc cơnh hát ty, lơi c’rơ g’lêếh đoọng k’rong đớc lâng pa choom đoọng đhộ bhứah đợ bhr’ươr ty đanh:

            Apêê a dêy pa choom đợ bhr’ươr ty đanh âng aconh a bhướp cóh vel. Xang n’nắc k’rong bhrợ chô tước thành phố Bắc Ninh k’rong pay zư lâng pa choom, cơnh tổ quan họ vel Viêm Xá, Khúc Toại, Trâm Khê, xrắ đớc cr’liêng pr’hát lâng bhr’ươr chô pa choom cớ ha câu lạc bộ. Xoọc đâu Câu lạc bộ vêy bấc ngai năl k’ha riêng bài

              Bấc c’moo ha nua t’coóh Thể, k’điêl t’coóh nắc Nghệ nhân Nguyễn Thị Dần đh’rứah lâng bấc nghệ nhân n’lơơng âi bhrợ lớp pa choom đoọng ha zấp rúh lang kiêng hát quan họ, pa bhlâng nắc apêê a chau p’niên k’tứi cóh vel. Cóh Hữu Nghi, bấc a chau mẫu giáo cắh âi năl chữ n’đhang âi coon moọ pa choom hát bơr pêê n’juông, bấc pr’loọng đong 3, 4 lang đh’rứah hát, apêê pr’zớc đha đhâm c’mâr kiêng nắc t’bhlâng pa choom ngành nghệ thuật, chuyên nghiệp, liêm ta níh lấh:

               Lang p’niên cóh vel công pa bhlâng kiêng, pa dưr đhộ lâng k’rơ ooy quan họ, bơơn năl đơớh, xơợng bơr pêê chu nắc choọm ặ hát. Apêê lang p’niên công dzợ ta luôn pa choom đoọng pa choom đoọng cớ ha lang p’niên.

               Ta luôn, Câu lạc bộ bhrợ giao lưu lâng apêê vel n’lơơng, xang n’nắc pấh hội hát âng chr’hoong Việt Yên, âng tỉnh, k’tiếc k’ruung, bấc nghệ nhân đơơng âng đh’riêng pr’hát quan họ tước k’tiếc k’ruung n’lơơng. T’ngay bhiệc bhan vel đhị tang đình, tơơm zri, liền anh liền chị vêy t’coóh vêy p’niên hr’lúc pr’hát dưr đơơr chr’va tân đôr.

                    Cắh muy Hữu Nghi, pr’hát quan họ nắc đác hooi, r’rặ c’rơ văn hóa đhị 17 vel quan họ n’lơơng đhị toor nđắh bắc k’ruung Cầu lâng  bấc vel đong  âng Bắc Giang. Ting ngành văn hóa Bắc Giang, vêy 10 nghệ nhân quan họ ưu tú bơơn hâng hơnh n’đhơ cơnh đêếc vêy k’ha riêng nghệ nhân n’lơơng đhị apêê vel chr’val xoọc p’zay zư đớc đợ n’juông pr’hát quan họ vel đong.

                T’coóh Đào Trọng Ca, trưởng phòng văn hóa chr’hoong Việt Yên, Bắc Giang, công nắc đhị liên anh kinh nghiệm, chắp kiêng bêl trúih ooy bh’rợ zư đớc văn hóa quan học âng vel đong. Việt Yên ta luôn bhrợ têng liên hoan pr’hát quan họ, n’jứah pa dưr bh’rợ vel đong, n’jứah đoọng bơơn năl, pa dưr đợ liền anh, liền chị choom t’bách, bơơn bấc ch’ner dal cóh apêê g’lúh thi ga mắc. k’noọ 100 lớp pa choom quan họ đoọng ha zấp lang bơơn bhrợ t’váih. Tơợ c’moo 2008, chr’hoong âi pa zum lâng doanh nghiệp bhrợ trại ch’noọng, tước nâu câi âi pa choom đoọng ha dâng 5000 a đhi p’niên ktứi đợ bhr’ươr t’mêê liêm glặp lâng rúh c’moo, chắp hơnh Đảng, Ava Hồ, nhà trường, vel đong.

                N’đhơ cơnh đêếc, n’đắh đươnh đươnh, đoọng zư đớc nhâm mâng c’kir, nắc quan họ choom la lua ma mông cóh vel bhươl lâng dưr váih râu sinh hoạt zấp t’ngay âng đha nuôr. T’coóh Đào Trọng Ca moon ghít:

                Xoọc đâu bh’rợ bơơn bhrợ t’bứah n’đhơ cơnh đêếc choom lướt đhộ ooy chất lượng, k’rong bhrợ bhr’lậ ooy c’lang hát ty đanh, cóh vel bhươl apêê đoo nắc  ha dợ bhrợ têng, k’rong zư, chơớc lêy pr’hát k’đháp đoọng pa choom. Azi p’têệt zư đơcs c’kir quan họ moọt ooy pa dưr du lịch âng vel đong. Đhị quan họ, cr’noọ xa nay bha lâng âng Việt yên nắc pa dưr du lịch vel bhươl p’têệt lâng c’kir văn hóa. Quan họ nắc pr’đơợ t’đang t’pấh t’mooi du lịch, nắc đoo muy cóh bấc cr’noọ cr’niêng azi t’bhlâng t’đang t’pấh t’mooi tước lâng vel đong.

                   P’têệt lâng bh’rợ zư đớc ty đanh lâng pr’ặt tr’mông hiện đại, k’đhơợng zư đớc loom bhrơợng âng ma nưuíh lướt l’lăm lâng râu chắp kiêng âng ma nưuíh p’niên, đợ lang p’niên quan họ đhj toor n’đắh bác k’ruung Cầu xoọc p’têệt ta pun dzung a conh a bhướp zư đớc, pa dưr c’kir. Đoọng xang n’nắc, zấp bêl tước tngay bhiệc bhan, a dích pa choom đoọng ha cha chau poor khăn, ca coon zooi ca conh ca căn xập xa nập the, pêê puôn t’clắh, đh’rứah lâng apêê liền anh liên chị bhui har pấh bhiệc bhan chùa Bổ Đà, đơơng âng đợ n’juông pr’hát ặt clấp loom luônh acoon ma nứih tước lâng t’mooi zấp n’đắh: Râu liêm pr’hay quan họ, đợ tước bêl nắc đấc cậ./.

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY DI SẢN QUAN HỌ

                      Năm 2009, Dân ca Quan họ của Việt Nam đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tại cái nôi quan họ Kinh Bắc, nơi bờ bắc sông Cầu với không gian văn hóa đậm đặc trên đất Bắc Giang, nhiều thế hệ liền anh, liền chị đã và đang lưu giữ kho tàng quan họ cổ, bảo tồn bền vững di sản trong đời sống hiện đại. Bài viết của phóng viên Trường Giang.

              Cứ đến chiều thứ 7, những câu hát quan họ vừa rộn ràng, vừa da diết, sâu lắng lại vang lên từ ngôi nhà cuối ngõ ở làng Hữu Nghi (xã Ninh Sơn, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang). Đó là câu lạc bộ quan họ có tuổi đời hơn 20 năm, và thành viên đều là các cụ ông, cụ bà từ 65 đến 80 tuổi. Ngày thường, họ là nông dân, tiểu thương hay giáo viên về hưu. Thế nhưng, khi khoác lên mình bộ áo mớ ba mớ bảy, đội nón quai thao, cất lời đối đáp với đôi mắt lúng liếng, họ trở thành các liền anh liền chị thanh lịch, duyên dáng, bỏ quên mọi tất bật thường ngày.

                Bà Nguyễn Thị Mô và Nguyễn Thị Huấn, nay đã ở tuổi 80 là hai chị em ruột cùng sinh hoạt trong CLB. Hai bà kể, nhà có 6 chị em đều biết hát quan họ. Sống trong cái nôi dân ca, chẳng biết học từ bao giờ, những lời ca cứ đến tự nhiên như hơi thở:

                “Từ lúc bé cứ theo các chị, các bà chị thì cứ hát theo thôi. Khi còn nhỏ thì chưa có phong trào, giờ về hưu mới vào sinh hoạt câu lạc bộ. Làn điệu cổ hát khó nhưng ý nghĩa hay hơn, sâu sắc. ví dụ như bài Mời nước mời trầu, Đốt đỉnh nhang trầm, Chim khôn đỗ ngọn thầu dầu”. 

            Cười móm mém, bà bảo, lối chơi của người quan họ và các kỹ thuật hát phải đạt được độ vang, rền, nền, nảy. Giờ các bà đều có tuổi, dù không hát vang được như lớp trẻ nhưng vẫn muốn góp sức cùng anh chị em gìn giữ, truyền dạy lối hát của quê hương.

              Ông Trần Văn Thể, Chủ nhiệm CLB tự hào kể, Hữu Nghi là 1 trong 5 làng quan họ cổ (Hữu Nghi, Giá Sơn, Nội Ninh, Mai Vũ, Sen Hồ đều thuộc huyện Việt Yên, Bắc Giang) thuộc 49 làng vùng Kinh Bắc được UNESCO công nhận lần đầu tiên. Tiếng hát, lời ca ở đây có những đặc trưng riêng của bờ bắc sông Cầu – con sông mẹ sản sinh ra quan họ. Đó là nguồn hòa trộn giữa sự trong sáng, rộn ràng của chèo, sự mặn mà của hát dặm, sự sâu lắng của ca trù, sự hồn nhiên của dân ca các vùng miền khác. Dù rằng quan họ ngày nay có phần dễ hát, âm hưởng phóng khoáng hơn, lại có nhạc đệm dễ đi vào lòng người nhưng những nghệ nhân ở làng vẫn kiên trì giữ lề lối cổ, bỏ ra nhiều công sức để sưu tập và truyền dạy rộng rãi những làn điệu xưa:

               “Các chú học những làn điệu cổ lâu năm của cha ông các cụ ở trong làng. Rồi đầu tư sang TP Bắc Ninh sưu tầm và học hỏi, như tổ quan họ làng Viêm Xá, Khúc Toại, Trâm Khê, ghi lại lời và lề lối rồi về truyền lại cho CLB. Hiện nay CLB có nhiều người thuộc cả trăm bài”.

                Nhiều năm qua, ông Thể, vợ ông là nghệ nhân Nguyễn Thị Dần cùng nhiều nghệ nhân khác đã mở lớp truyền dạy cho mọi lứa tuổi say mê hát quan họ, đặc biệt là các cháu thiếu nhi trong làng. Ở Hữu Nghi, nhiều cháu mẫu giáo chưa biết chữ nhưng đã tập tành hát được đôi ba câu, nhiều gia đình 3,4 thế hệ cùng hát, các bạn thanh thiếu niên đam mê tiếp tục học ngành nghệ thuật, chuyên nghiệp, bài bản hơn:

                “Lớp trẻ ở làng cũng rất thích, phát triển chuyên sâu về quan họ, tiếp thu rất nhanh, nghe vài lần hát là hát được ngay, Các thế hệ trẻ vẫn phải thường xuyên luyện tập học hỏi để truyền lại cho các thế hệ sau này nữa”.

              Thường xuyên, CLB tổ chức giao lưu với các làng khác, rồi dự hội hát của huyện Việt Yên, của tỉnh, quốc gia, nhiều nghệ nhân mang tiếng hát quan họ ra cả nước ngoài. Ngày hội làng nơi sân đình, gốc đa, liền anh liền chị có già có trẻ hòa tiếng hát tưng bừng, rộn rã.

                  Không chỉ Hữu Nghi, dân ca quan họ là dòng chảy, mạch ngầm văn hóa tại 17 làng quan họ khác nơi bờ bắc sông Cầu và nhiều làng quê trù mật của Bắc Giang. Theo ngành văn hóa Bắc Giang, có 10 nghệ nhân quan họ ưu tú được vinh danh nhưng có hàng trăm nghệ nhân khác tại các làng xã đang âm thầm gìn giữ những câu hát quan họ quê hương. 

                Ông Đào Trọng Ca, trưởng phòng Văn hóa huyện Việt Yên, Bắc Giang, cũng là một liền anh kinh nghiệm, tâm đắc khi kể về những hoạt động bảo tồn văn hóa quan họ của địa phương. Việt Yên thường xuyên tổ chức liên hoan tiếng hát quan họ, vừa thúc đẩy phong trào quần chúng, vừa phát hiện, đào tạo những liền anh, liền chị tài năng, đạt nhiều giải cao trong các cuộc thi lớn. Gần 100 lớp học quan họ cho mọi lứa tuổi đã được mở. Từ năm 2008, huyện phối hợp với doanh nghiệp tổ chức trại hè, đến nay đã truyền dạy cho khoảng 5000 em thiếu nhi những làn điệu mới phù hợp với lứa tuổi, ca ngợi Đảng, Bác Hồ, nhà trường, quê hương.

                 Tuy vậy, về lâu dài, để bảo tồn bền vững di sản, thì quan họ phải thực sự sống trong cộng đồng và trở thành nét sinh hoạt hàng ngày của người dân. Ông Đào Trọng Ca khẳng định:

               “Hiện nay phong trào được nhân rộng nhưng phải đi sâu vào chất lượng, tập trung chính vào lề lối hát truyền thống, trong cộng đồng người ta mới khai thác, sưu tầm, tìm bài khó để học. Chúng tôi gắn bảo tồn di sản quan họ vào phát triển du lịch của địa phương. Thông qua quan họ, mục tiêu chính của Việt Yên là phát triển du lịch cộng đồng gắn với di sản văn hóa. Quan họ là nền tảng thu hút khách du lịch, đó là một trong những mục tiêu chúng tôi phấn đấu thu hút du khách đến với địa phương”.

                 Gắn việc gìn giữ truyền thống với đời sống hiện đại, giữ lữa bằng tinh thần của người đi trước và niềm say mê háo hức của những người trẻ, những thế hệ quan họ nơi bờ bắc sông Cầu đang tiếp bước cha ông bảo tồn, phát huy di sản. Để rồi mỗi khi tới ngày hội, bà dạy cháu chít khăn mỏ quạ, con giúp cha mẹ mặc áo the, mớ ba mớ bảy, cùng các liền anh liền chị náo nức trảy hội chùa Bổ Đà, đưa những câu ca thấm đẫm hồn dân tộc đến với du khách thập phương: Tình quan họ, đến hẹn lại lên!./.