Chr’hoong da ding ca coong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế vêy 86% acoon ma nứih nắc đha nuôr acoon cóh Tà Ôi, Pa Cô, Vân Kiều, Cơ Tu, Pa Hy… Đhị apêê vel bhươl da ding ca coong cóh đâu, muy c’bhúh văn hóa ty đanh pa bhlâng liêm chr’nắp. N’đhơ cơnh đêếc, công cơnh bấc c’bhúh đhi noo acoon cóh n’lơơng cóh trúih Trường Sơn, râu c’léh văn hóa ty đanh âng đha nuôr xoọc ting t’ngay ting bil bal lâng vêy đhr’năng bil pật ting c’moo c’xêê. Đhị đhr’năng la lua n’nâu, chính quyền lâng ngành chức năng chr’hoong A Lưới âi vêy bấc cơnh bhrợ t’mêê, bhriêl g’lăng đoọng zư đơc lâng pa dưr đợ chr’nắp văn hóa ty đanh âng đha nuôr apêê acoon cóh, bhrợ t’mông cớ đợ cr’liêng pr’hát, pr’múa, bhiệc bhan xoọc r’dợ ta ha vil lơi. Kim Thu, phóng viên Đài P’rá Việt Nam xay moon:

          Bấc c’xêê n’nâu, xang bêl cha cha ha bu, đha đhâm c’mâr prang apêê vel bhươl chr’val Hồng Kim, chr’hoong A Lưới nặc xu blu chô pa chung ặt cóh đong UBND chr’val đoọng ting pấh lớp pa choom pr’hát, pr’múa âng acoon cóh đay. Đhị đh’lúc nhưr âng crâng k’coong Trường Sơn, ting cr’liêng pr’hát, pr’múa bơơn dưr đơơr liêm pr’hay ha lục lâng xa nul âng tr’coó xa nul ty đanh ma nứih tà Ôi, Pa Cô. T’coóh Vel Hồ Văn Xếp, 72 c’moo ặt cóh vel Đụt 1 chr’val Hồng Kim nắc muy cóh bấc nghệ nhân xoọc ting pấh pa choom đoọng ha pêê lang p’niên. Zấp ha dum, t’coóh nắc pa choom đoọng ha đha nuôr muy pr’hát ting apêê bhr’ươr: Cha chấp, K’lới, bha dơng a coon, ni nơơi, ân toóch, tâng ơi… tơợ c’nặt cr’liêng pa tước cơnh hát. Đh’rứah lâng t’coóh, apêê t’coóh vel Quỳnh Lương, Lê Văn Yên, Hồ Dui công p’zay pa choom đoọng ha pêê ngai tước pa choom đợ pr’múa ri răm, poon, ẹo, ra doóc lâng ng’cơnh n’toong ching, plong khen, a bel… Ting t’coóh vel Hồ Văn Xếp, apêê pr’zớc p’niên Tà Ôi, Pa Cô ting t’ngay ting tr’vâng lâng bh’rợ tr’nêng, pr’ặt tr’mông n’dhơ cơnh đêếc zấp ha dum công p’zay ting pấh lâng apêê lớp pa choom đoọng năl p’xoọng ooy văn hóa âng a conh a bhướp đay:

           “N’đắh văn hóa âng acoon cóh nắc cóh đâu vêy Cơ Tu, Tà Ôi lâng pa Cô. Tu pr’hát âng đha nuôr cóh đâu buôn nắc p’ma moon ting pr’đơợ bh’rợ ghít la lua, tu cơnh đêếc pa choom pa bhlâng ta níh. Râu a zi xơợng bhui har bhlâng nắc apêê a chau pa choom  lứch loom luônh, nắc đhêêng đhị bơr pêê ha dum nắc choom ặ hát bấc pr’hát ty, choom ặ múa pr’múa âng ma nứih Pa Cô. A zi nâu câi t’coóh ặ, công t’bhlâng pa choom đoọng ha ca coon cha chau, đoọng apêê a chau cha ớh cóh apêê bhiệc bhan âng chr’val, âng chr’hoong, xang n’nắc múa hát cóh apêê bêl bhiệc bhan Tết, đoọng râu chr’nắp pr’hay âng aconh a bhướp hêê doó choom bil pật.”

           Cắh muy chr’val Hồng Kim nắc đhị bấc chr’val n’lơơng cơnh: Hồng Hạ, A Ngo, Nhâm…., ngành Văn hóa Thông tin chr’hoong A Lưới công bhrợ bấc lớp pa choom đoọng pr’hát. Tr’coó xa nul, pr’múa âng đha nuôr Cơ Tu, Tà Ôi, Pa Cô âng apêê nghệ nhân. Tơợ apêê lớp học n’nâu, bấc pr’zớc p’niên âi dưr váih đợ apêê choom p’têệt zư đớc lâng pa dưr râu chr’nắp ty đanh  tước apêê vel bhươl da ding ca coong.

Râu choom hơnh déh cóh A Lưới nắc apêê vel đong zêng p’loon đợ râu năl âng apêê nghệ nhân, t’coóh vel, trưởng vel đoọng k’rong đớc pr’hát, pr’múa, bhrợ padưr cớ bhiệc bhan ty đanh âng đha nuôr… T’coóh Lê Hướng Nam, Bí thư Đảng ủy chr’val Hồng Kim đoọng năl: Cóh vel đong chr’val xoọc vêy 6 đong ặt bhrợ za zum bơơn bhrợ têng ting pr’đhang đong ty đanh.  Đhị đâu, xoọc pa cắh zấp râu tr’coóh xa nul ty đanh, pr’đươi pr’dua bh’rợ tr’nêng âng đha nuôr. Bh’rợ ty đanh âng đha nuôr Tà Ôi, Pa Cô cơnh taanh dzắc, bhrợ tr’coó xa nul bơơn pa choom cớ ha lang p’niên lnag tr’pang têy z’hai t’bách âng apêê nghệ nhân t’coóh t’ha cơnh: Cu Pâr, Kăn Bé, Kăn Yên, Quỳnh Nhật….

           “Zấp c’moo, chr’val zêng k’đươi cán bộ lướt k’rong zư pr’hát xa nul, pr’múa tơợ apêê a dích bhướp t’coóh t’ha, xrắ đớc đoọng ha âu đớc đợ râu liêm chr’nắp acoon cóh. P’loon bêl apêê a dích a bhướp dzợ k’rơ đoọng pa choom đoọng ha ca coon cha chau.  A zi công k’đhơợng bhrợ apêê bhiệc bhan ty đanh cơnh bhiệc bhan A Za, A riêu ping, A riêu Car. Xa nập âng acoon cóh bơơn cán bộ lâng đha nuôr đươi dua cóh apêê bhiệc bhan, thứ 2 zấp tuần. cóh bêl ặt lum apêê acoon acóh nắc azi mr’cơnh xay moon đươi dua p’rá Pa Cô tu Pa Cô nắc bấc lấh.”

         Đh’rứah lâng bh’rợ bhrợ t’váih apêê lớp pa choom pr’hát xa nul, pr’múa, chr’hoong A Lưới âi bhrợ pa dưr cớ 15 đong rông âng Tà Ôi, 3 Gươl âng Cơ Tu lâng 1 Moong âng Pa Cô… Bấc bh’rợ ty đanh âi bơơn zư đớc, pa dưr cớ, bhrợ t’váih đợ bh’nơơn liêm pr’hay cơnh bh’rợ taanh dzăc lâng têy, bh’rợ taanh Zèng âng ma nứih Tà Ôi. Zấp c’moo, bêl bhiệc bhan tết, hơnh ha roo t’mêê, chr’hoong bhrợ bấc bhiệc bhan ty đanh ting đhr’niêng bh’rợ âng ting acoon cóh cơnh A riêu A za, A riêu ping, A riêu Car… Lấh đhị đêếc, đợ chr’nắp văn hóa phi vật thể, chr’hoong A Lưới công p’ghít pa dưr văn hóa ch’na dh’nắh âng đha nuôr acoon cóh. Đhị apêê du lịch sinh thái xoọc bơơn moọt bhrợ têng, đha nuôr bhrợ bấc ch’na dh’nắh đọong ha t’mooi cơnh: a vị hor, pr’chớh zấp râu, lạp, n’dza, đoác, A viết,… t’coóh Lê Thanh Nam, Bí thư chr’hoong A lưới đoọng năl:

           “Huyện ủy âi xrắ pa glúh Nghị quyết n’đắh zư đớc lâng pa dưr chr’nắp văn hóa âng apêê đha nuôr acoon cóh. T’mêê đâu, âi k’đươi UBND chr’hoong bhrợ pa dưr đề án pa choom đoọng pr’hát, pr’múa, bhrợ pa dưr cớ apêê bhiệc bhan A za, A riêu lâng bấc râu ty đanh n’lơơng âng đha nuôr. Chr’hoong công quy định n’đắh xập xa nập âng acoon cóh đay bêl vêy apêê bhiệc bhan. N’đhơ văn hóa vật thể lâng phi vật thể azi zêng k’rang tước zư đớc, pa dưr cớ, đoọng văn hóa âng đha nuôr doó bil pật.”

          Chr’hoong da ding ca coong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế xoọc k’rong pa zêng hệ thống chính trị lâng pa zêng đha nuôr pa zum têy zư đớc lâng pa dưr đợ râu liêm pr’hay âng đha nuôr acoon cóh. Tơợ đêếc, chroi đoọng đơơng âng văn hóa dưr váih pr’đơợ ha râu pa dưr kinh tế - xã hội âng vel đong./

BẢO TỒN VĂN HÓA CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ Ở A LƯỚI

          Huyện miền núi A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế có 86% dân số là đồng bào các dân tộc Tà Ôi, Pa Cô, Vân Kiều, Cơ Tu, Pa hy...Tại các bản làng vùng cao nơi đây, có một kho tàng văn hóa truyền thống vô cùng phong phú và giàu bản sắc. Tuy nhiên, cũng như nhiều dân tộc anh em khác trên dãy Trường Sơn, nét văn hóa truyền thống của đồng bào đang ngày càng mai một và có nguy cơ biến mất theo thời gian. Trước thực tế này, chính quyền và ngành chức năng huyện A Lưới đã có nhiều cách làm sáng tạo, linh hoạt nhằm bảo tồn và gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số, làm sống lại những lời ca, điệu múa, lễ hội đang dần bị lãng quên. Kim Thu PV Đài TNVN có bài đề cập:

          Đã mấy tháng nay, cứ sau giờ cơm tối, thanh niên nam nữ khắp các bản làng xã Hồng Kim, huyện A Lưới lại tấp nập đổ về trụ sở UBND xã để tham gia lớp học dân ca, dân vũ của dân tộc mình. Trong làn sương trắng bồng bềnh của núi rừng Trường Sơn, từng lời ca, điệu múa được cất lên da diết, hòa quyện với âm thanh rộn ràng của nhạc cụ truyền thống dân tộc Tà Ôi, Pa Cô. Già làng Hồ Văn Xếp, 72 tuổi ở thôn Đụt 1 xã Hồng Kim là một trong những nghệ nhân đang tham gia truyền dạy cho các bạn trẻ. Mỗi tối, ông lại truyền dạy cho bà con một bài dân ca  theo các làn điệu: cha chấp, kâr lơơiq, ru i con, ru a cay, ni nơi, ân tooch, tâng ơi…từ phần lời cho đến cách thức thể hiện. Cùng với ông, các già làng Quỳnh Lương, Lê Văn Yên, Hồ Dui cũng miệt mài chỉ bảo cho người học các điệu múa ri răm, poon, ẹo, ra doóc và cách sử dụng cồng, chiêng, khèn bè, abel…Theo già làng Hồ Văn Xếp, các bạn trẻ Tà Ôi, Pa Cô ngày nay tuy bận rộn với công việc, cuộc sống nhưng tối tối vẫn nhiệt tình tham gia các lớp học để hiểu thêm về văn hóa của ông cha mình:

          Về văn hóa của dân tộc thì ở đây có Cơ Tu, Tà Ôi và Pa Cô. Vì dân ca của đồng bào ở đây thường là ví von theo từng hoàn cảnh, không gian  cụ thể nên phải dạy rất bài bản. Điều chúng tôi cảm thấy vui nhất là các cháu học rất nhiệt tình, chỉ sau vài đêm là có thể hát được nhiều bài dân ca, thể hiện được các điệu múa của người Pa Cô. Chúng tôi bây giờ già rồi, cũng cố gắng truyền dạy cho con cháu, để các cháu biểu diễn trong các lễ hội của xã, của huyện, rồi múa hát trong những dịp lễ Tết, để truyền thống của cha ông mình không bị mai một đi.

          Không riêng xã Hồng Kim mà tại nhiều xã khác như: Hồng Hạ, A Ngo, Nhâm…, ngành Văn hóa Thông tin huyện A Lưới cũng tổ chức nhiều lớp truyền dạy dân ca, dân nhạc, dân vũ của đồng bào Cơ Tu, Tà Ôi, Pa Cô do các nghệ nhân đứng lớp. Từ những lớp học này, nhiều bạn trẻ đã trở thành hạt nhân truyền lửa nghệ thuật truyền thống đến tận các bản làng vùng cao.

       Điều đáng mừng ở A Lưới là các địa phương đều tranh thủ được kho tàng kiến thức, kinh nghiệm của các nghệ nhân, già làng, trưởng bản để sưu tầm dân ca, dân vũ, phục dựng các lễ hội truyền thống của đồng bào... Ông Lê Hướng Nam, Bí thư Đảng ủy xã Hồng Kim cho biết: trên địa bàn xã hiện có 6 nhà sinh hoạt cộng đồng được xây dựng theo mẫu nhà sàn truyền thống. Tại đây, đang trưng bày các loại nhạc cụ truyền thống, dụng cụ sản xuất của bà con. Nghề truyền thống của đồng bào Tà Ôi, Pa Cô như đan lát, chế tác nhạc cụ được truyền lại cho lớp trẻ bằng bàn tay khéo léo của các nghệ nhân cao tuổi như: Cu Pâr, Kăn Bé, Kăn Yên,  Quỳnh Nhật…

          Hàng năm, xã đều phân công cán bộ đi sưu tầm dân ca, dân vũ từ các cụ cao tuổi, ghi chép lại để giữ gìn văn hóa bản sắc dân tộc. Tranh thủ khi các cụ còn khỏe để truyền dạy lại cho con cháu. Chúng tôi cũng duy trì tổ chức các lễ hội truyền thống như lễ hội A Za, A riêu Ping, Ariêu Caar. Trang phục truyền thống của dân tộc được cán bộ và nhân dân sử dụng rong các dịp lễ, ngày hội, thứ 2 hàng tuần. Trong giao tiếp giữa các dân tộc chúng tôi thống nhất sử dụng tiếng Pa Cô vì dân tộc Pa Cô chiếm đa số.

          Cùng với việc mở các lớp dạy hát dân ca, dân vũ, huyện A Lưới đã phục dựng lại 15 nhà rông truyền thống của dân tộc Tà Ôi, 3 nhà Gươl của dân tộc Cơ Tu và 1 nhà Moong của dân tộc Pa Cô...Nhiều làng nghề truyền thống đã được bảo tồn, khôi phục, tạo ra những sản phẩm độc đáo như nghề đan lát thủ công truyền thống, nghề dệt Zèng của người Tà Ôi. Hàng năm, dịp lễ tết, mừng lúa mới, Huyện tổ chức các lễ hội truyền thống theo phong tục, tập quán của từng dân tộc như Ariêu Aza, Ariêu Piing, Ariêu Car…Bên cạnh những giá trị văn hóa phi vật thể, huyện A Lưới cũng chú trọng phát huy văn hóa ẩm thực của đồng bào dân tộc thiểu số. Tại các điểm du lịch sinh thái đang được đưa vào khai thác, bà con chế biến nhiều món ăn đậm chất dân dã phục vụ du khách như: cơm lam, cháo thập cẩm, Cliĕĕng, lạp, rượu cần, rượu đoác, A veet, rượu mía... Ông Lê Thanh Nam, Bí thư Huyện ủy A Lưới cho biết:

          Huyện ủy đã ban hành Nghị quyết về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của các đồng bào dân tộc. Mới đây, đã giao UBND huyện xây dựng Đề án truyền dạy dân ca, dân vũ, khôi phục lại các lễ hội A Za, A Riêu và các truyền thống văn hóa khác của đồng bào. Huyện cũng quy định về ăn mặc trang phục truyền thống trong các dịp lễ hội. Kể cả văn hóa vật thể và phi vật thể chúng tôi đều quan tâm bảo tồn, phục hồi, để văn hóa truyền thống của bà con không bị mai một.

          Huyện miền núi A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế đang huy động cả hệ thống chính trị và toàn thể nhân dân chung tay bảo tồn và phát huy những bản sắc riêng có của đồng bào các dân tộc thiểu số. Từ đó, góp phần đưa văn hoá trở thanh động lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương./.