Đhị tỉnh Thừa Thiên Huế, acoon cóh Cơ Tu ắt mamông k’rong đhị chr’hoong da ding k’coong Nam Đông, pay lấh m’pâng đhanuôr âng chr’hoong. Cung cơnh apêê acoon cóh lơơng đhị truíh da ding Trường Sơn, ma nuýh Cơ Tu ắt đhị chr’hoong Nam Đông vêy muy g’răng văn hoá liêm chr’nắp. Đhơ cơnh đếêc, đh’rứah lâng râu ha dưr âng xã hội, râu giao lưu kinh tế, văn hoá bhlưa apêê acoon cóh, bhrợ liêm choom ga mắc tước pazêng chr’nắp văn hoá âng ma nuýh Cơ Tu cóh đâu. Đọong zư lêy chr’nắp văn hoá ty danh âng đhanuôr, chính quyền lâng ngành chức năng chr’hoong Nam Đông ơy vêy pazêng cơnh bhrợ liêm t’mêê.

     Lấh muy c’xêê đâu, xang bhiệc cóh ha rêê nắc anoo Trần Văn Châu đh’rứah lâng bấc apêê pr’zợc Cơ Tu lơơng ắt đhị chr’val Thượng Long, chr’hoong Nam Đông nắc tước Gươl âng vel đoọng xợơng apêê t’coóh pa choom cơnh tâm goong n’toong chiing. A noo Châu đoọng năl: đhị chr’val Thượng Long, pazêng apêê pr’zợc p’niên Cơ Tu zêng choom tâm goong n’toong chiing, ha dợ đhưưng cơnh ooy đoọng crêê cơnh, bêl x’nul goong, x’nul chiing dưr chr’val chr’đhô tước apêê vel bhươl nắc vêy choom. “C’la cu nắc muy ch’nắc dzợ p’niên, tợơ k’tứi ơy bơơn xợơng x’nul chiing goong âng aconh a bhướp đhưưng, n’toong cóh zập t’ngay bhiệc bhan. x’nul chiing goong nắc ơy ắt đhậu cóh a cọ a bục âng cu. Lâng kiêng zư liêm nắc a xu ting pa choom đoọng liêm ta níh, đoọng ha y nắc pa choom ha pêê p’niên lơơng. Pazêng t’ngay lễ tết, a zi nắc tâm goong n’toong chiing lâng a ma a bhướp đoọng ting pa choom n’toong, bhrợ têng cơnh ooy đoọng choom đhưưng, n’toong.”

    Xọoc đâu, đhị chr’val Thượng Long, chr’hoong Nam Đông, zập vel nắc zêng vêy muy k’bhúh chiing goong tợơ 4-5 cha’nắc. Cóh zập pr’loọng đong zêng vêy chiing goong bơơn ta đớc đhị chr’nắp bhlầng, nắc muy cơnh zư lêy chr’nắp văn hoá âng a conh a bhướp. Apêê t’coóh vel Cơ Tu n’đhơ t’coóh đhưr nắc dzợ lứch loom pa choom cơnh n’toong đoọng ha p’niên lang nâu kêi. Nắc cơnh t’coóh Lê Văn Công, c’moo đâu 79 c’moo, đhưr ặ ha dợ nắc cung ting pấh pa choom, rơơm kiêng chiing goong bơơn ta zư đớc tất lang cóh vel bhươl ma nuýh Cơ Tu. “Acu c’moo đâu nắc cung t’coóh đhưr ặ, cung pa zay zư lêy, pa choom đoọng ha p’niên n’toong, oó đoọng bil chr’nắp truyền thống âng ma núyh Cơ Tu. Chiing goong ting t’ngay ting chr’va tước ch’ngai nắc ting pr’hay lấh mơ. Tu cơnh đếêc, a cu nắc cung đơơng lứch râu âng cu năl pa choom đoọng ha p’niên.”

    Đhị chr’val Hương Sơn, đhị vêy 100% pr’loọng đong Cơ Tu ắt mamông, t’coóh bhươl Quỳnh Mit n’đhơ ơy lấh 86 c’moo, nắc zập t’ngay t’coóh cung pa zay ploọng khèn âng đoo. N’jứah bhrợ têng tr’coọ x’nưl, t’coóh bhươl Quỳnh Mít nắc n’jứah pa choom đoọng ha coon cha châu lâng đha đhâm cóh vel ploọng khèn, tâm goong, n’toong chiing. T’coóh Quỳnh Mit truíh: Mr’cơnh lâng zập acoon cóh lơơng, ma nuýh Cơ Tu lêy chắp bhlầng apêê bhiệc bhan truyền thống âng a conh a bhướp đớc đoọng. Đhị zập bhiệc bhan xay xơ, cha ha roo t’mêê, tết, cắh choom cắh vêy x’nul chiiing, goong, x’nul khèn. “Văn hoá âng a conh abhướp nắc cắh choom đớc u bil. A cu nắc muy ch’nắc nghệ nhân choom bhrợ khèn bè, bhrợ za gâr, choom tâm goong, n’toong chiing tu cơnh đếêc nắc pa choom cớ đoọng ha pêê p’niên. Ắt đhị đong, a cu ta luôn pa choom đoong ha p’niên tước đâu ploọng khèn, tâm goong, n’toong chiing. T’mêê đâu, chr’hoong nắc bhrợ lớp pa choom hát lý, prá lý đoọng ha coon ch‘châu, a cu cung ting pấh pa choom.”

    T’coóh Hồ Thanh Nghi, Chủ tịch UBND chr’val Hương Sơn, chr’hoong Nam Đông đoọng năl: Hương Sơn nắc chr’val tr’nợơp âng chr’hoong Nam Đông ơy bhrợ têng liêm xang vel bhươl t’mêê. Tr’mung tr’méh ha dưr k’rơ, pa zêng chr’nắp văn hoá âng đhanuôr Cơ Tu nắc ting bơơn k’rang lêy ghít. Xọoc đâu, zêng 4 vel âng Hương Sơn zêng vêy Gươl. Đhị đong văn hoá chr’val pa cắh, zư đớc pr’đươi âng ma nuýh Cơ Tu lang a hay. Muy cóh pazêng râu j’niêng cắh liêm bơơn đhanuôr lơi đoọng ắt mamông liêm choom cơnh lâng chr’val vel bhươl t’mêê. “UBND chr’val nắc ơy bhrợ têng kế hoạch chếêc lêy pr’đươi truyền thống âng đhanuôr đoọng pa cắh đhị đong văn hoá chr’val. T’mêê đâu, a zi nắc cung ơy bhrợ muy  lớp pa choom prá pr’ma, bhrợ bhr’noóch lâng lấh 30 học viên ting pấh, k’rong apêê t’coóh bhươl pa choom đoọng ha pêê a đhi. Apêê t’coóh bhươl n’đhơ t’coóh đhưr nắc lứch loom pa choom đoọng râu chr’nắp văn hoá âng đhanuôr Cơ Tu đoọng ha coon cha châu.”

    Pazêng c’moo hay, chr’hoong Nam Đông ơy vêy bấc cơnh zư lêy lâng pa dưr apêê chr’nắp vật thể lâng phi vật thể âng văn hoá đhanuôr Cơ Tu. Chr’hoong nắc ơy zúp zooi zên bạc đoọng ha đhanuôr bhrợ têng 40 bệê Gươl, đong văn hoá, đhị ắt ch’ớh văn hoá âng đhanuôr. Phòng Văn hoá Thông tin chr’hoong Nam Đông, bhrợ têng bhiệc chếêc lêy pr’đươi cóh đhr’năng pa bhrợ ta têng, apêê tr’cọo x’nưl âng acoon cóh Cơ Tu pa cắh đhị đong Văn hoá chr’hoong, đh’rứah bhrợ têng bấc lớp pa choom prá pr’ma, bhrợ bhr’noóch, tâm goong n’toong chiing đoọng ha lang p’niên ting pấh. T’mêê đâu, chr’hoong Nam Đông nắc ơy xay moon đề án pa dưr vel văn hoá acoon cóh Cơ Tu đhị vel Dỗi, chr’val Thượng Lộ cr’chăl c’moo 2016-2020 lâng zên bạc nắc lấh 65 tỷ đồng. Cóh đếêc, đhăm quy hoạch 80.000m2, lâng Gươl bhứah 500m2, đong dal 400m2, 6 đhr’nong đong đh’rơơng lâng 1 bệê x’nur chóh chóh m’pâng tang. T’coóh Trần Xuân Bình, Bí thư Huyện uỷ Nam Đông đoọng năl: “Xọoc đâu, UBND chr’hoong Nam Đông ơy xay moon đề án lâng Huyện uỷ vêy Nghị quyết đắh bhrợ têng vel văn hoá âng đhanuôr Cơ Tu. Bhiệc quyhoạch pazêng, bhrợ têng cơnh liêm t’mêê nắc ơy xang, đhăm k’tiếc cung ơy vêy. Đhơ cơnh đếêc, k’dháp bhlầng đắh zên bạc. Chr’hoong rơơm kiêng Bộ Văn hoá Thông tin zúp zooi đoọng zư lêy chr’nắp văn âng đhanuôr.”

   Lâng râu pa zay âng chính quyền lâng zập ch’nắc đhanuôr, văn hoá truyền thống âng đhanuôr Cơ Tu đhị chr’hoong da ding k’coong Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế xoọc bơơn zư lêy, chroi k’rong bhiệc pa dưr pr’ắt tr’mông văn hoá, tinh thần âng đhanuôr zập acoon cóh Việt Nam./.

BẢO TỒN VĂN HÓA CƠ TU Ở NAM ĐÔNG

PV Kim Thu

    Tại tỉnh Thừa Thiên Huế, dân tộc Cơ Tu sinh sống tập trung ở huyện miền núi Nam Đông, chiếm gần nửa dân số của huyện. Cũng như các dân tộc anh em sinh sống trên dãy Trường Sơn, người Cơ Tu ở huyện Nam Đông có một kho tàng văn hóa phong phú và giàu bản sắc dân tộc. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển chung của xã hội, sự giao lưu kinh tế, văn hóa giữa các dân tộc đã tác động, ảnh hưởng không nhỏ đến những nét văn hóa đặc trưng của người Cơ Tu nơi đây. Để bảo tồn và gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào, chính quyền và ngành chức năng huyện Nam Đông đã có những cách làm sáng tạo, linh hoạt.

     Hơn một tháng nay, cứ xong việc nương rẫy là anh Trần Văn Châu cùng nhiều bạn trẻ Cơ Tu khác ở xã Thượng Long, huyện Nam Đông lại đến nhà Gươl của làng để nghe các già làng truyền dạy cách đánh cồng chiêng. Anh Châu cho biết: ở xã Thượng Lòng, hầu hết các bạn trẻ Cơ Tu đều biết đánh cồng chiêng, nhưng đánh như thế nào cho đúng kỹ thuật, khi đánh tiếng cồng, tiếng chiêng vang xa vào tận các bản làng thì mới đạt yêu cầu. “Bản thân tôi là một người trẻ, từ nhỏ đã được nghe tiếng tiếng cồng chiêng của cha ông trong các ngày lễ. Tiếng cồng chiêng đã in sâu vào tâm hồn của tôi. Và muốn lưu giữ được thì tôi phải tham gia học hỏi bài bản để truyền lại cho thế hệ sau. Những ngày lễ tết, chúng tôi tham gia đánh cồng chiêng với cha ông để học hỏi thêm kinh nghiệm của họ, làm sao để đánh cồng chiêng ngày càng hay, càng giỏi.”

     Hiện nay, tại xã Thượng Long, huyện Nam Đông, mỗi thôn đều có một đội cồng chiêng từ 4 đến 5 người. Trong mỗi gia đình đều có bộ cồng chiêng được cất vào nơi trang trọng nhất như một cách lưu giữ nét văn hóa của cha ông. Các già làng Cơ Tu dù tuổi cao sức yếu nhưng vẫn dành hết tâm huyết để truyền dạy đánh cồng chiêng cho lớp trẻ. Như già làng Lê Văn Công, năm nay đã 79 tuổi, sức khỏe yếu nhưng vẫn tham gia truyền dạy, mong muốn tiếng cồng chiêng được lưu truyền mãi mãi trong cộng đồng người Cơ tu. “Già năm nay cũng đã lớn tuổi rồi, cũng cố gắng giữ gìn, huấn luyện con cháu đánh cồng chiêng, để không mất truyền thống của người Cơ tu. Cồng chiêng càng vang xa thì càng hay. Vì vậy già phải đem những gì mình biết được để dạy cho con cháu.”

    Tại xã Hương Sơn, nơi có 100% hộ Cơ Tu sinh sống, già làng Quỳnh Mít dù đã ngoài 86 tuổi, nhưng ngày ngày vẫn cần mẫn bên những chiếc khèn làm bằng cây lồ ô. Vừa chế tác nhạc cụ, già làng Quỳnh Mít vừa hướng dẫn con cháu và thanh niên trong thôn thổi khèn, đánh trống. Già Quỳnh Mít kể: Giống như các dân tộc thiểu số khác, người Cơ Tu rất xem trọng các lễ hội truyền thống của ông cha ông. Trong các lễ cưới hỏi, mừng lúa mới, tết, không thể thiếu tiếng cồng, tiếng khèn, tiếng chiêng. “Văn hóa của cha ông thì không thể để cho mai một được. Già là một nghệ nhân biết làm khèn bè, làm trống, đánh cồng chiêng nên phải truyền lại cho con cháu. Ở nhà của già đây thường xuyên có con cháu trong làng đến học thổi khèn, đánh trống chiêng. Mới đây, huyện mở lớp hát lý, nói lý cho con cháu, già cũng tham gia giảng dạy.”

    Ông Hồ Thanh Nghi, Chủ tịch UBND xã Hương Sơn, huyện Nam Đông cho biết: Hương Sơn là xã đầu tiên của huyện Nam Đông đạt chuẩn nông thôn mới. Kinh tế phát triển, những giá trị văn hóa của đồng bào Cơ Tu lại càng được quan tâm gìn giữ, bảo tồn. Hiện nay, cả 4 thôn của Hương Sơn đều có nhà Gươl. Tại nhà văn hóa xã trưng bày, lưu giữ hiện vật của người Cơ Tu xưa. Một số hủ tục được người dân xóa bỏ dần để phù hợp với xã nông thôn mới. “UBND xã đã xây dựng kế hoạch sưu tầm hiện vật, công cụ truyền thống của bà con để trưng bày tại nhà văn hóa xã. Mới đây, chúng tôi cũng đã mở một lớp dạy hát lý, nói lý với hơn 30 học viên tham gia, huy động các già làng giảng dạy cho các em. Các già làng mặc dù tuổi cao sức yếu nhưng rất tâm huyết trong việc truyền dạy lại những nét văn hóa truyền thống của đồng bào Cơ Tu cho con cháu.”

    Những năm qua, huyện Nam Đông đã có nhiều giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị vật thể và phi vật thể của văn hóa đồng bào dân tộc Cơ Tu. Huyện đã hỗ trợ kinh phí cho người dân xây dựng 40 nhà Gươl, nhà văn hóa truyền thống làm nơi sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Phòng Văn hóa Thông tin huyện Nam Đông tổ chức sưu tầm hiện vật trong quá trình lao động sản xuất, các nhạc cụ của dân tộc Cơ Tu trưng bày tại Nhà Văn hóa dân tộc huyện, đồng thời tổ chức nhiều lớp truyền dạy nghệ thuật hát lý, nói lý, đánh cồng chiêng cho lớp trẻ tham gia. Mới đây, huyện Nam Đông đã thông qua đề án Xây dựng làng văn hóa dân tộc Cơ Tu ở thôn Dỗi, xã Thượng Lộ giai đoạn 2016 – 2020 với kinh phí trên 65 tỷ đồng. Trong đó, diện tích quy hoạch 80.000m2, với hệ thống nhà Gươl rộng 500m2, nhà dài 400m2, 6 căn nhà sàn và một cây nêu bố trí giữa sân. Ông Trần Xuân, Bí thư Huyện ủy Nam Đông cho biết: “Hiện nay, UBND huyện Nam Đông đã thông qua đề án và Huyện ủy có Nghị quyết về xây dựng Làng văn hóa truyền thống của đồng bào Cơ Tu. Việc quy hoạch tổng thể, thiết kế kiến trúc đã xong, diện tích đất cũng đã có rồi. Tuy nhiên, khó khăn nhất là về vốn. Huyện mong Bộ Văn hóa Thông tin hỗ trợ để giữ gìn bản sắc văn hóa của đồng bào.”

    Với nỗ lực của chính quyền và mỗi người dân, văn hóa truyền thống của đồng bào Cơ Tu ở huyện miền núi Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế đang được gìn giữ và bảo tồn, góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa, tinh thần của đại gia đình các dân tộc Việt Nam./.