Tơợ c’moo 2011, Công ty Cổ phần Khoáng sản Đông trường Sơn bơơn Bộ Tàu nguyên lâng Môi trường pay đoọng bha ar chơớc ch’mệêt lêy vàng đhị zr’lụ bha đưn A Pay B, chr’val Hồng Thuỷ, chr’hoong da ding ca coong A lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế. Xang 5 c’moo cr’pấc tal pa hư crâng, doanh nghiệp nắc zước cớ cr’chăl ch’mêệt lêy g’lúh 3. Chính quyền lâng đha nuôr vel đong hếch doanh nghiệp đươi g’lớc bha ar t’ơơi đoọng ch’mêệt lêy đoọng bhrợ têng vàng lệt xa nay. Bấc đha nuôr cóh chr’hoong A lưới vêy đơn tố cáo vêy c’bhúh “n’đắh hoọng” dzoọng k’đhơợng ta nớ ha doanh nghiệp “ ton moon” ch’mêệt lêy đợ mơ vêy vàng đoọng bhrợ têng vàng. C’bhúh PV Đài P’rá Việt Nam ặt đhị miền Trung chơớc lêy đhr’năng la lua, bhrợ têng c’bhúh phóng sự “ Chơớc ch’mêệt lêy đợ mơ vêy bấc vàng, hay nắc dôông a cọ bé pa câl lêệ a choo?”. Cóh t’rúih t’ngay đâu, đha nuôr lâng pr’zớc xơợng bha ar xrắ tr’nơợp cơnh lâng pr’đớc “ 5 c’moo chơớc ch’mêệt lêy tal pa hư liêm lứch bha lang crâng”.

        Vel 4 lâng 5 chr’val Hồng Thuỷ, chr’hoong A Lưới, tỉnh Thừa Thiê Huế ặt đhị toor toọm Le Leng dzợ ta moon nắc Khen Bùn. N’đắh tu toọm nắcbha đưn Apey B, đhị Công ty Cổ phần Khoảng sản Đông Trường Sơn xoọc bhrợ têng chơớc ch’mêệt lêy vàng. Tơợ 5 c’moo đâu, bêl doan nghiệp n’nâu đoọng ma nứih pếch var bha đưn, xố k’tiếc chơớc lêy đợ mơ vêy vàng, pr’ặt tr’mông đha nuôr cóh đâu crêê ặt zâng râu cắh liêm crêê ha lêêng. A moó Hồ Thị Lin, ặt cóh chr’val Hồng Thuỷ, chr’hoong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế xay moon, zấp bêl boo tước, toọm đác t’căl t’cóc ting k’đơơng  lụ k’tiếc bhlai bịng ruộng. đha nuôr xiêr ooy toọm hoọm buốch zêng ma tặ bhíh ca coọt:

        "Bhrợ têng vàng bhrợ cắh liêm crêê bác bhlâng. Zấp chu boo ngân, k’tiếc bhrợ vàng long hooi moọt ooy ruộng, tước bêl đha nuôr lướt bhrợ nắc tặ ca coọt, bhíh pa lêệ la. Bêl ahay cắh âi bhrợ vàng nắc ha roo dzợ dưr liêm, nâu câu ha roo zêng răng rơớc."

        Azi bơơn đha nuôr vel đong k’đơơng c’lâng lướt moọt ooy “ Zr’lụ cắh đoọng” đhị bha đưn A Pey B. Xang lấh 2 giờ lướt dzung, z’lấh bấc bha đưn, azi nắc vêy bơơn tước đhị zr’lụ bhrợ vàng âng Công ty Cổ phần Khoáng sản Đông Trường Sơn. Prang muy zr’lụ bha đưn crêê pếch văr, hr’lang hr’cấh, máy móc zấp râu ra ling ra lịt đớc lơi. Bấc bha đưn crêê ta pếch var boọng đhộ ga mắc cơnh apêê boọng prung chêệt ma nứih. Nắc đhêêng vêy muy g’lúh boo p’jớh dưr tước, đhêl k’tiếc tơợ da ding hr’lang hooi ga lấp đợ ngai lướt z’lấh đhị đâu. T’coóh Hồ Văn Siêng, Phó Chủ tịch UBND chr’val Hồng Thuỷ, chr’hoong A Lưới mốp loom bêl cr’chăl chơớc ch’mêệt lêy âng Công ty Cổ phần Khoáng sản Đông Trường Sơn đanh đươnh. Công ty n’nâu công cắh âi zooi zúp râu rí đoọng ha đha nuôr vel đong nắc muy bhrợ bil hư ha lêêng. T’coóh Hồ Văn Siêng đoọng năl, Công ty groong g’roong zr’lụ ta pếch bhrợ, đhauôr cắh choom moọt, n’đhơ nắc cán bộ chr’val moọt ch’mêệt lêy công crêê ta bhrợ k’đháp:

        "Ha dang a đoo chớớc ch’mêệt lêy nắc đhêêng vêy muy boong var khoan a năm, n’đhang nâu câi cắh vêy. Lêy apêê đoo bhóc đác n’tóh ooy toọm, đác hooi cắh choom đươi dua, n’đhơ hoọm công cắh choom. Ch’mêệt lêy nắc lêy ha rưưng ha grực cơnh đêếc, n’đhơ prang chr’val lâng đha nuôr zi zêng xay moon nắc bhrợ têng. Ha dang đhr’năng đanh cơnh đêếc nắc bhrợ cắh liêm crêê tước pr’ặt tr’mông ân."

         Thượng tá Nguyễn Văn Nga, Đồn trưởng Đồn Biên phòng 627 Bộ đội Biên phòng tỉnh Thừa Thiên Huế ặt cóh chr’val Hồng Vân đoọng năl, lêy doanh nghiệp chơớc ch’mêệt lêy la láh đanh, đha nuôr vel đong loóch moỌt tong bhrợ têng. Tu cơnh đêếc, đhr’năng cắh yêm têêm pa bhrợ ta têng, an ninh trật tự đhị zr’lụ n’nâu pa bhlâng dal. T’coóh Nga đoọng năl p’xoọng, âi ting dưr váih ha poọ boọng bhrợ vàng đhị đâu, pr’đoọng doó ngai chêệt bil:

        "N’đắh chuyên môn, azi cắh bơơn năl, n’đhơ cơnh đêếc vêy muy râu bha ar t’ơơi đoọng ch’mêệt lêy âng công ty âi lấh u lứch t’ngay c’xêê. K’đươi apêê cơ quan chức năng, ha dang cơnh zấp pr’đơợ nắc pay đoọng bha ar t’ơơi đoọng ha công ty bhrợ bhiệc, ha dang cắh zấp pr’đơợ nắc công choom t’ơơi moon lâng cắh đoọng bhrợ têng râu rí cóh đêếc. Đoọng vel đong choom năl ghít nắc bơơn đoọng hay cắh ta đoọng, ha dang cắh nắc xay bhrợ n’đắh bh’rợ pháp luật lângv an ninh trật tự công pa bhlâng k’đháp ha vel đong."

        Pa cắh mặt Công ty Cổ phần Khoáng sản Đông Trường Sơn âi xay moon muy c’bhúh bha ar pa tơ, bha ar xay moon bh’rợ chơớc ch’mêệt lêy, khoáng sản âng doanh nghiệp. Tơợ c’xêê 5 c’moo 2011, Bộ Tài nguyên lâng Môi trường pay đoọng ha Công ty Cổ phần khoáng sản Đông Trường Sơn chơớc ch’mêệt lêy vàng bhứah lấh 181 hecta đhị mỏ Apey B, chr’val Hồng Thuỷ, chr’hoong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế. Tước t’ngay 22/8/2013, Công ty nắc cớ bơơn Bộ Tài nguyên lâng Môi trường t’ơơi đoọng cr’chăl chơớc ch’mêệt lêy cớ tước t’ngay 10/11/2015. Đhăm chơớc ch’mêệt lêy pa xiêr dzợ 120 hecta. Tước c’xêê 9/ 2015, bêl bha ar t’ơơi đoọng g’lúh 2 k’noọ lứch pr’đươi, Công ty xrắ cớ đơn k’ươi Bộ Tài nguyên lâng Môi trường n’tool cớ cr’chăl g’lúh 3. Tước nâu câi, n’đhơ bha art a đoọng lấh lứch pr’ươi k’noọ 10 c’xêê lâng xoọc đương Bộ Tài nguyên lâng Môi trường t’ơơi, n’đhang Công ty công dzợ bhrợ têng. T’coóh Lưu Xuân Doanh, pa cắh mặt Công ty Cổ phần Khoáng sản Đông Trường Sơn moon, ting Luật Khoáng sản, cóh cr’chăl đương  ta đoọng cớ bha ar, công ty công dzợ choom bhrợ têng. Xay moon hâu tu âi 5 c’moo ặ, đhị 2 chu k’đươi n’tool cr’chăl chơớc ch’mêệt lêy công cắh âi zước bhrợ têng nắc cớ zước ch’mêệt lêy? T’coóh Lưu Xuân Doanh nắc ton pay nắc tu cắh âi bơơn lêy công nghệ liêm glặp:

        "Cóh bha ar t’ơơi vêy hạng mục chơớc lêy công nghệ lâng thử công nghệ. Cóh cr’chăl n’nắc, Công ty âi k’ươi muy bơr đơn vị pa choom đoọng, muy bơr chuyên gia k’tiếc k’ruung n’lơơng đơơng âng công nghệ chô bhrợ lêy cớ zr’lụ mỏ n’đhang công cắh liêm choom. T’mêê đâu, Công ty câl âng Trung Quốc c’bhúh công nghệ n’đhơ cơnh đêếc cắh choom râu rí, xoỌc đâu nắc zêng ta lơi. C’bhúh n’nắc nắc g’lúh 4 âi. Tước nâu câi Công ty công cắh âi bơơn lêy công nghệ."

        Vêy hay cắh bh’rợ Công ty Cổ phần Khoáng sản Đông Trường Sơn đươi g’lớc bha ar chớớc ch’mêệt lêy đoọng bhrợ têng vàng lệt xa nay, bhrợ bil bal thuế đhị zr’lụ vàng A pey B, chr’val Hồng Thuỷ, chr’hoong da ding ca coong A lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế? Lâng cơ quan chức năng đh’rứah lâng chính quyền zấp cấp cóh tỉnh Thừa Thiên Huế- vêy  bơơn ch’mêệt lêy bh’rợ âng công ty n’nâu cắh? Azi vêy xay moon cớ râu đâu đhị t’rúih t’ngay ra diu. Đha nuôr lâng pr’zớc đương ch’mêệt xơợng./.

NĂM NĂM THĂM DÒ, RỪNG BỊ CÀY NÁT

Từ năm 2011, Công ty Cổ phần Khoáng sản Đông Trường Sơn được Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp giấy phép thăm dò vàng gốc tại khu vực đồi A Pey B, thuộc xã Hồng Thủy, huyện miền núi A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế. Sau 5 năm cày nát khu rừng, doanh nghiệp tiếp tục xin gia hạn thời gian thăm dò lần thứ 3. Chính quyền và người dân địa phương nghi ngờ doanh nghiệp lợi dụng giấy phép thăm dò để khai thác vàng trái phép. Nhiều người dân ở huyện A Lưới có đơn tố cáo có thế lực “ngầm” đứng ra bao che cho doanh nghiệp “núp bóng” thăm dò trữ lượng để khai thác vàng. Nhóm PV Đài Tiếng nói Việt Nam thường trú tại miền Trung tìm hiểu thực tế, thực hiện loạt phóng sự “Thăm dò trữ lượng vàng hay treo đầu dê bán thịt chó?”,  bài thứ nhất với nhan đề “5 năm thăm dò phá nát rừng”

        Thôn 4 và 5 xã Hồng Thủy, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế nằm dưới con suối Le Leng hay còn gọi là Khe Bùn. Phía đầu nguồn suối là đồi A Pey B, nơi Công ty Cổ phần Khoáng sản Đông Trường Sơn tiến hành thăm dò vàng gốc. Từ 5 năm nay, khi doanh nghiệp này cho người vào đào núi, múc đất “thăm dò” trữ lượng vàng, cuộc sống người dân tại đây bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Chị Hồ Thị Lin, ở xã Hồng Thủy, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên - Huế phàn nàn, mỗi lần mưa xuống, dòng nước đục ngầu kéo theo bùn đất tràn lấp ruộng lúa. Người dân xuống suối tắm giặt dễ mắc các bệnh ngoài da:

        "Khai thác vàng ảnh hưởng. Mỗi lần mưa lớn, đất làm vàng trôi vô ruộng, đến khi bà con đi làm là ngứa ngáy, loét hết da. Ngày xưa chưa làm vàng thì lúa còn màu mỡ, mà bữa nay lúa biến thành màu vàng cháy."

         Chúng tôi được người dân địa phương dẫn đường đi vào "khu vực cấm" tại đồi A Pey B. Sau hơn 2 giờ lội bộ, vượt qua mấy đồi núi, chúng tôi mới đến được bãi vàng của Công ty Cổ phần Khoáng sản Đông Trường Sơn. Cả một vùng đồi bị đào xới tan hoang, nham nhở, máy móc thiết bị cơ giới ngổn ngang như một công trường khai thác. Nhiều quả núi bị đào khoét thành hố sâu hoắm như những cái bẫy chết người. Chỉ cần một cơn mưa rừng bất ngờ ập xuống, đất đá từ trên núi cao sụt trượt là vùi lấp những ai qua lại nơi đây. Ông Hồ Văn Siêng, Phó Chủ tịch UBND xã Hồng Thủy, huyện A Lưới bất bình khi thời gian thăm dò của Công ty Cổ phần Khoáng sản Đông Trường Sơn kéo dài. Công ty này cũng chưa giúp đỡ gì cho bà con địa phương mà chỉ gây nhiều hậu quả nặng nề. Ông Hồ Văn Siêng cho biết, Công ty rào chắn khu vực mỏ, người dân không vào được, ngay cả cán bộ xã vào kiểm tra cũng bị gây khó dễ:

        "Nếu anh thăm dò thì chỉ có mũi khoan, nhưng bây giờ không phải. Thấy họ múc nước đổ về dưới suối, nước đổ về không dùng được, kể cả tắm cũng không được. Thăm dò mà thấy ồ ạt như thế, kể cả xã và dân chúng tôi đều đánh giá cho rằng là khai thác. Nếu tình trạng kéo dài như thế rất ảnh hưởng đến cuộc sống người dân."

        Thượng tá Nguyễn Văn Nga, Đồn trưởng Đồn Biên phòng 627 Bộ đội Biên phòng tỉnh Thừa Thiên Huế đóng ở xã Hồng Vân cho biết, thấy doanh nghiệp thăm dò quá lâu, người dân địa phương cũng lén lút vào khai thác trộm. Vì vậy, nguy cơ mất an toàn lao động, an ninh trật tự tại khu vực mỏ rất lớn. Ông Nga cho biết thêm, đã từng xảy ra sập hầm vàng tại đây, rất may không thiệt hại về người:

"Về chuyên môn, chúng tôi không nắm nhưng có điều giấy phép thăm dò của công ty đã hết hạn rồi. Đề nghị các cơ quan chức năng, nếu như đủ điều kiện thì cấp giấy phép cho công ty làm việc, nếu không đủ điều kiện thì cũng phải trả lời và không được hoạt động gì ở trong đó. Để cho địa phương phân biệt rõ là được phép hay không được phép, nếu không là giải quyết về mặt pháp luật và an ninh trật tự cũng rất khó cho địa phương."

Đại diện Công ty Cổ phần Khoáng sản Đông Trường Sơn đã đưa ra một loạt giấy tờ, văn bản xác nhận hoạt động thăm dò, khoáng sản của doanh nghiệp. Từ tháng 5 năm 2011, Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp phép cho Công ty Cổ phần Khoáng sản Đông Trường Sơn thăm dò vàng gốc với diện tích hơn 181 héc ta tại mỏ A Pey B, xã Hồng Thủy, huyện miền núi A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế. Đến ngày 22/8/2013, Công ty tiếp tục được Bộ Tài nguyên và Môi trường cho phép gia hạn thời gian thăm dò đến hết ngày 10/11/2015. Diện tích thăm dò cắt giảm còn 120 héc ta. Đến tháng 9 năm 2015, khi giấy phép thăm dò lần 2 sắp hết hạn, Công ty lại có Đơn đề nghị Bộ Tài nguyên và Môi trường tiếp tục gia hạn lần thứ 3. Đến nay, dù giấy phép đã hết hạn gần 10 tháng và đang chờ Bộ Tài nguyên Môi trường trả lời nhưng công ty vẫn tiếp tục hoạt động. Ông Lưu Xuân Doanh, Đại diện Công ty Cổ phần Khoáng sản Đông Trường Sơn cho rằng, theo Luật Khoáng sản, trong thời gian chờ gia hạn giấy phép, Công ty vẫn được phép hoạt động thăm dò. Giải thích vì sao đã 5 năm rồi, qua 2 lần gia hạn giấy phép vẫn chưa xin phép khai thác mà tiếp tục xin thăm dò? Ông Lưu Xuân Doanh lại vin vào lý do chưa tìm được công nghệ phù hợp:

"Trong giấy phép có hạng mục tìm kiếm công nghệ và thử công nghệ. Trong quá trình đó công ty đã mời một số đơn vị tư vấn, một số chuyên gia nước ngoài đem công nghệ về thử tại khu vực mỏ nhưng rồi cũng không thành công. Mới đây, công ty mua của Trung Quốc dây chuyền công nghệ nhưng thất bại, hiện phải dẹp bỏ một đống. Dây chuyền đó là lần thứ tư rồi. Đến thời điểm này công ty vẫn chưa tìm ra công nghệ."

Có hay không việc Công ty Cổ phần Khoáng sản Đông Trường Sơn lợi dụng giấy phép thăm dò để khai thác vàng trục lợi, gây thất thu  thuế tại mỏ vàng A Pey B, xã Hồng Thủy, huyện miền núi A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế? Và liệu cơ quan chức năng cùng chính quyền các cấp ở tỉnh Thừa Thiên - Huế có kiểm soát được hoạt động của công ty này? Chúng tôi sẽ trở lại vấn đề này trong phần 2 của loạt bài này./.