Đhị đâu, âi vêy manưih muy cr’noọ xa nay t’mêê ting xơợng bhrợ bhlưa ma nưih k’đhơợng lêy, chuyên gia lâng c’la đhanuôr. Kiêng zư pa dưr văn hóa, năc lêy bhrợ pa dưr văn hóa dưr vaih chr’năp choom bhrợ cha.

Đhị bêl tập huấn, muy xa nay k’đhap zr’năh căh ơy choom bhlêh lơi bơơn apêê k’đhơợng lêy, chuyên gia lâng apêê bhrợ pa dưr văn hóa xay moon tih: Hau tu bấc đong văn hóa ơy ta choh bhrợ ha dợ ta lơi, coh đêêc zập bhiệc bhan âng lang ahay ting t’ngay ting m’bứi ruh p’niên ting pâh? T’ơơi pa chô bọop ta mooh nâu, PGS.TS Nguyễn Văn Mạnh (Trường ĐH Khoa học Huế) moon, năc tu ahêê căh ơy lalua pa ghit rau chr’năp bhalầng âng đhanuôr ơy vaih coh đhr’năng zư pa dưr.“Bhiệc bhrợ têng đong văn hóa vel bhươl dzợ bấc rau xa nay lêy xay. Bhiệc bhrợ têng đong nâu năc đoọng đhanuôr ặt tớt bhrợ bhiệc bhan, hội họp. Tu cơnh đêêc, đong văn hóa vel bhươl năc lêy bhrợ cơnh pr’đhang đong ty âng zập c’bhuh ma nưih n’nặc, ahêê oọ chấc bhrợ pr’đhang bhrợ cơnh lơơng”.

Pazêng xa nay xay moon âng apêê chuyên gia năc crêê cơnh cr’noọ âng pazêng ma nưih ting pâh zư lêy chr’năp văn hóa ty đanh đhị zập vel bhươl. T’cooh bhươl Hồ Ngọc Trân, 65 c’moo ặt vel A Năm, chr’val A Lưới 1 đoọng năl, c’năl tơợ lớp tập huấn zooi đhanuôr năl ghit lâh mơ coh bh’rợ ra văng pa dưr cớ chr’năp bhuôih dang đác k’nặ bhrợ tước đâu. Đhơ cơnh đêêc, t’cooh bhươl Hồ Ngọc Trân cung moon tih rau k’đhap k’ra đhị bhiệc pa dưr pa têệt c’kir đoọng ha lang t’tun. T’cooh moon, kiêng t’pâh lang p’niên văl chô, k’rang lêy chr’năp liêm âng lang a hay năc muy prá xay căh ơy zập, căh ơy đhệêng đoọng ha pêê lêy rau ta nih liêm âng bh’rợ zư pa dưr nâu.“Lang p’niên nâu kêi, bấc ngai kiêng zư pa dưr chr’năp văn hóa ty đanh, ha dợ lưm k’đhap đăh zên prặ lâng c’nặt bhrợ têng. Nâu kêi, zập ngai cung ơy năl đăh pa dưr kinh tế, ha dang vêy chế độ t’đui đoọng ha pêê bhrợ năc lưm bấc rau k’đhap.. Tu cơnh đêêc, bh’rợ zư pa dưr pa zưm cơ chế lâng kinh tế”.

Xơợng đươi pazêng xa nay rơơm kiêng âng đhanuôr, t’cooh Hồ Mạnh Giang, Trưởng phòng Văn hóa chr’val A Lưới 1 đoọng năl, bh’nơơn âng g’luh tập huấn nâu năc pr’đơợ chr’năp đoọng ha vel đong pa xang Đề án pa dưr du lịch tước c’moo 2030. Ting cơnh t’cooh Giang, c’lâng lướt tước đâu âng chr’val năc xăl zập bhiệc bhan chr’năp pr’hay cơnh “Bhuôih dang đác” vaih năc pr’đươi du lịch đơơng chr’năp pr’hay lalay.“Cr’noọ bh’rợ nâu năc pa dưr du lịch ha dợ pa têệt lâng zư lêy văn hóa. Bêl lang p’niên ơy bơơn lêy bhiệc ting pâh pa dưr văn hóa vêy pa chô thu nhập, apêê nắc pa zay ting pâh. Bêl đêêc, văn hóa âng đhanuôr jưah bơơn pa căh, jưah t’vaih bhiệc bhrợ cha đanh mâng”.

Xay moon ooy chr’năp âng lớp tập huấn, t’cooh Nguyễn Thiên Bình, Phó Giám đốc Sở Văn hóa lâng Thể thao TP.Huế đoọng năl, rau ting pâh âng 80 cha nắc ma nưih Pa Cô g’lăng z’hai năc pa căh c’rơ ma mông âng c’kir coh pr’ặt tr’mông âng đhanuôr. Bh’cộ ngành văn hóa thành phố nắc gr’hoọt moon tước đâu đh’rưah ting pâh bhrợ, zooi đăh chuyên môn lâng pr’đơợ tơợ Dự án 6 (âng xa nay bh’rợ k’tiếc k’ruung pa dưr pr’ặt tr’mông zr’lụ đhanuôr acoon coh lâng da ding ca coong) đoọng A Lưới lalua ha dưr tơợ văn hóa.“Azi rơơm năc xăl zập chr’năp văn hóa truyền thống vaih pr’đơợ pa dưr du lịch, tơợ đêêc pa dưr pr’ặt tr’mông văn hóa căh muy đăh tinh thần nắc dzợ zên lâng cr’van cr’bhộ đoọng ha zr’lụ đhanuôr acoon coh ting ha dưr lâh mơ”.

Lớp tập huấn ơy t’vaih cr’noọ t’mêê đoọng ha bh’rợ zư lêy văn hóa đhị vel đong: C’kir căh choom đơc pa lơớp năc lêy pa căh, pa têệt lâng bhrợ du lịch, đoọng văn hóa lalua choom băn ma mông đhanuôr./.

80 NGHỆ NHÂN PA CÔ VỀ PHỐ HỌC CÁCH ‘BIẾN DI SẢN THÀNH TÀI SẢN”

Mới đây, 80 già làng, nghệ nhân và đồng bào Pa Cô ở xã A Lưới 1 đã vượt đường xa về trung tâm thành phố Huế tham dự lớp tập huấn về bảo tồn lễ hội truyền thống gắn với phát triển du lịch. Tại đây, một tư duy mới đã được thống nhất giữa nhà quản lý, chuyên gia và cộng đồng chủ thể: Muốn giữ được văn hóa, phải làm cho văn hóa tạo ra giá trị kinh tế.

Tại buổi tập huấn, một thực tế nhức nhối được các nhà quản lý, chuyên gia và cộng đồng chủ thể văn hóa thẳng thắn nhìn nhận: Tại sao nhiều nhà văn hóa được đầu tư xây dựng xong lại bỏ hoang, trong khi các lễ hội truyền thống ngày càng vắng bóng người trẻ? Giải đáp bài toán này, PGS.TS Nguyễn Văn Mạnh (Trường ĐH Khoa học Huế) cho rằng, nguyên nhân sâu xa là chúng ta chưa thực sự tôn trọng "hồn cốt" của đồng bào trong quá trình bảo tồn. "Việc xây dựng nhà văn hóa cộng đồng còn nhiều vấn đề phải đặt ra. Mục đích của thiết chế này là để sinh hoạt văn hóa, hội họp, vui chơi. Do đó, mô hình nhà văn hóa cộng đồng phải là mô hình của nhà truyền thống các dân tộc, chứ không thể áp đặt các mô hình xa lạ".

Những phân tích của chuyên gia đã chạm đúng nỗi trăn trở của những người đang ngày đêm "giữ lửa" tại bản làng. Già làng Hồ Ngọc Trân, 65 tuổi, ở thôn A Năm, xã A Lưới 1 cho biết, kiến thức từ lớp tập huấn giúp bà con tự tin hơn trong việc chuẩn bị phục dựng Lễ cúng thần nước sắp tới. Tuy nhiên, già làng Hồ Ngọc Trân cũng thẳng thắn chia sẻ về khó khăn trong việc trao truyền di sản cho thế hệ kế cận. Ông cho rằng, muốn lôi kéo lớp trẻ quay về với cội nguồn, lời nói suông là chưa đủ mà phải cho họ thấy lợi ích thiết thực."Tuổi trẻ bây giờ họ rất muốn giữ gìn văn hóa, nhưng cái khó là kinh phí và khâu tổ chức. Bây giờ ai cũng có nhận thức về kinh tế, nếu không có chế độ bồi dưỡng, động viên thì rất khó. Cho nên, bảo tồn văn hóa phải kết hợp chặt chẽ với kinh tế".

Tiếp thu nguyện vọng của cộng đồng, ông Hồ Mạnh Giang, Trưởng phòng Văn hóa xã A Lưới 1 cho biết, kết quả của đợt tập huấn này là tiền đề quan trọng để địa phương hoàn thiện Đề án phát triển du lịch đến năm 2030.  Theo ông Giang, hướng đi sắp tới của xã là biến các lễ hội đặc sắc, điển hình như "Lễ tế thần nước" trở thành sản phẩm du lịch đặc thù. "Mục tiêu là phát triển du lịch nhưng gắn chặt với bảo tồn. Khi người trẻ thấy được việc tham gia các hoạt động văn hóa mang lại thu nhập, họ sẽ tích cực tham gia. Khi đó, văn hóa của đồng bào mình vừa được quảng bá, vừa tạo ra sinh kế bền vững".  

Đánh giá về ý nghĩa của lớp tập huấn, ông Nguyễn Thiên Bình, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP. Huế cho biết, sự hiện diện đông đủ của 80 bà con Pa Cô cho thấy sức sống mãnh liệt của di sản trong cộng đồng. Lãnh đạo ngành văn hóa thành phố cam kết thời gian tới tiếp tục đồng hành, hỗ trợ chuyên môn và nguồn lực từ Dự án 6 (thuộc Chương trình MTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi) để A Lưới thực sự "cất cánh" từ văn hóa."Chúng tôi kỳ vọng sẽ biến các giá trị di sản văn hóa truyền thống thành động lực phục vụ phát triển du lịch, qua đó thúc đẩy đời sống văn hóa không chỉ về mặt tinh thần mà còn cả vật chất cho vùng đồng bào ngày càng phát triển".

Lớp tập huấn đã mở ra một tư duy mới cho công tác bảo tồn tại địa phương: Di sản không phải để cất kỹ trong "tủ kính", mà cần được đưa ra ánh sáng của đời sống du lịch, để văn hóa thực sự nuôi sống được đồng bào./.