Tơợ đhr’niêng bh’rợ bhuôih ha roo t’mêê, ca văr boo Yang Pơtao Apui tươc  apêê bhiêc bhan p’têêt lâng đhr’niêng bh’rợ ma bhuy chr’năp n’năc xooc “pa dưr t’meh”, dưr vaih pr’đơợ bhrợ pa liêm c’leh liêm âng acoon côh vêêl đong đhị pr’ăt tr’mông xooc đâu.

Coh  đhr’niêng bhuôih ha roo bơơn bhrợ pa dưr đhị vêêl Dun De, chr’val Ia Grai, zr’lụ đhr’niêng bh’rợ bơơn bhrợ pa dưr cớ liêm pr’hay, tơợ đhr’niêng bh’rợ bhuôih, bha nuôih tươc xa nul chiing lâng đợ pr’múa xoang liêm pr’hay âng pân jưih pân đil coh vêêl.

Amoó Puih Gái, đha nuôr vêêl Dun De đoọng năl: Đhr’niêng bhuôih ha roo âng ma nưih Jarai  ting đhr’niêng chr’năp, ta bhrợ bêl ra văng choh bhrợ, bêl đha nuôr ca văr plêêng k’tiêc đoọng boo liêm đhí crêê, hân noo bhrợ têng choor châc. Z’lâh c’moo c’xêê, đhr’niêng bh’rợ n’nâu vêy cr’chăl crêê ta ha vil. Nâu câi, n’đhơ bh’rợ bhrợ têng căh dzợ g’nưm lưch ooy plêêng k’tiêc, đhr’niêng bhuôih ha roo công dzợ năc bh’rợ đoọng choom đha nuôr vêêl k’rong pa chung, p’têêt pa zum lâng zư đơc đợ chr’năp văn hóa ty đanh:“Zâp c’moo azi công ting pâh. Đha nuôr vêêl bhrợ ap dưr cớ đhr’niêng bh’rợ đoọng zư đơc c’leh liêm ty đanh âng ma nưih Jarai, tu cơnh đêêc acu bơơn năl pr’múa xoang, chiing goong. Azi công pa choom đoọng cớ ha lang t’tun, đoọng brương tr’nu doó choom ha vil đhr’niêng bh’rợ âng acoon coh đay”.

Cơnh lâng đha nuôr Jarai coh zr’lụ Ayun Hạ, đhr’niêng bh’rợ ca văr boo Yang Pơtao Apui năc muy dhr’niêng bh’rợ chr’năp, p’têêt pa zum liêm lâng pr’ăt tr’mông abhô dang lâng plêêng k’tiêc. Tơợ a hay tươc đâu, đhr’niêng bh’rợ n’nâu công dzợ bơơn zư đơc, cơnh angoọn ma bhuy p’têêt acoon ma nưih lâng plêêng k’tiêc, crâng ca coong, boo p’răng lâng hân noo bhrợ têng.

Zâp c’moo, đhr’niêng bh’rợ buôn bơơn bhrợ moot cr’chăl c’xêê 9, bêl bh’dzang moot hân noo bhrợ têng t’mêê. Coh zr’lụ ma bhuy âng crâng ca coong, xa nul chiing goong dưr chr’va, apêê phụ tá âng Bhua oih lang thứ 14 bhrợ têng đhr’niêng lâng loom chăp hơnh.

Ting ma nưih Jarai moon, Bhua oih eh avêy ma nưih k’đhơợng lêy vêêl bhươl, năc đoo bhua coh loom luônh, pa căh măt ha râu loom mâng, râu chăp hơnh âng đha nuôr cơnh lâng abhô dang. Đhị đhr’niêng bh’rợ ca văr boo, đha nuôr vêêl rơơm kiêng plêêng k’tiêc đoọng boo crêê dhí liêm, vêêl ma nang ca bhố ngăn.

T’cooh Rmah Yơi, ma nưih bâc ngai chăp coh vêêl Plei Ơi, chr’val Chư A Thai, tỉnh Gia Lai đoọng năl:“Azi hâng hơnh tu âi vêy pa zêng 14 lang Bhua Oih p’têêt pa dưr. Bhua Oih căh vêy năc bhua k’đhơợng bhrợ ooy quyền lực, năc đoo bhua coh loom ma bhuy chr’năp, bơơn đha nuôr apêê vêêl bhươl pa bhlâng chăp ley. Coh pr’ăt tr’mông abhô dang âng đha nuôr, Bhua Oih k’đhơợng bhrợ cơnh năc ma nưih p’têêt bhlưa acoon ma nưih lâng abhô dang, pa căh măt đha nuôr đoọng ca văr boo crêê đhí liêm, hân noo bhrợ têng choor châc, vêêl bhươl têêm ngăn ca bhố ca van”.

Xooc đâu, tỉnh Gia Lai vêy 29 c’bhuh đhi noo acoon coh đh’rưah ăt ma mông, coh đêêc đha nuôr acoon coh vêy lâh 23% đợ acoon ma nưih, bâc năc Bahnar, Jarai, Chăm, H’rê. Dh’rưah lâng pr’ăt tr’mông bhrợ têng ha rêê đhuôch, đha nuôr công dzợ zư đơc bâc đhr’niêng bh’rợ, bhiêc bhan ty đanh, p’têêt lâng đhr’niêng bh’rợ âng đha nuôr lâng ăt ma mông zâp t’ngay âng vêêl bhươl.

Bâc c’moo đăn đâu, tỉnh Gia Lai pa bhlâng k’rang tươc bh’rợ zư đoc lâng bhrợ pa dưr cớ apêê bhiêc bhan ty đanh, đh’rưah lâng p’têêt pa dưr du lịch. Bâc đhr’niêng bh’rợ ty đanh bươn xay pa căh, pa căh cớ coh apêê bh’rợ văn hóa ga măc, dưr vaih bh’rợ ta luôn, t’đang t’pâh đha nuôr lâng t’mooi. Lâh đhị đêêc, apêê bh’rợ xa nay đơơng âng chiing goong, bhiêc bhan lâng đhr’niêng bh’rợ vêêl pa căh đhị za zum cơnh đhị Quảng trường Đại đoàn kết, âi zooi văn hóa ty đanh tươc đăn lâh mơ lâng pr’ăt tr’mông xooc đâu.

Ting pr’căn Lê Thị Thu Hương, Phó Giám đốc Sở văn hóa, Thể thao lâng Du lịch tỉnh Gia Lai, cr’chăl tươc, bh’rợ bhrợ pa dưr cớ bhiêc bhan vêy bơơn bhrợ têng muy cơnh liêm ta nih, chăp lêy râu liêm la lay, pa xiêr bh’rợ bhrợ ha bhiêc bhan crêê “sân khấu hóa” đhị đêêc k’đhơợng zư đơc liêm r’vai a liêng âng đhr’niêng bh’rợ apêê acoon coh đhị Gia Lai.“Choom moon năc đhị apêê bh’rợ bhrợ pa dưr cớ, đha nuôr pa bhlâng bhui har. Tơợ c’moo 2023 tươc 2025, tỉnh âi bhrợ têng bâc bh’rợ xa nay tơơp bhrợ pa dưr cớ. Xooc đâu, sở năc ting pâh xay moon đoọng ha UBND tỉnh năc t’bhlâng bhrợ pa dưr cớ đề án zư lêy chiing goong cr’chăl 2026-2030, coh đêêc vêy cr’liêng xa nay bhrợ pa dưr cớ bhiêc bhan. Acu p’rơơm cr’chăl tươc văn hóa acoon coh đhị Gia Lai vêy bơơn bâc ngai năl tươc lâh mơ”.

Dợ đhr’niêng bh’rợ bơơn bhrợ pa dưr căh muy k’rong zư đơc cr’noọ bh’rợ lang ahay âng vêêl bhuơl, năc dzợ bhrợ pa dưr loom hâng hơnh âng đha nuôr ooy đhr’niêng bh’rợ acoon coh đay, đhị đêêc bhrợ pa liêm t’bâc lâh mơ c’leh liêm la lay lâng râu ma mông ma meh ha zr’lụ đhăm k’tiêc Gia Lai nâu câi./.

ĐÁNH THỨC NHỮNG NGHI LỄ CỦA ĐẠI NGÀN GIA LAI

Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, tỉnh Gia Lai kiên trì bảo tồn và phục dựng các nghi lễ dân gian của đồng bào dân tộc thiểu số. Từ lễ cúng lúa mùa, lễ cầu mưa Yang Pơtao Apui đến hàng loạt lễ hội gắn với tín ngưỡng, những nghi lễ linh thiêng ấy đang được “đánh thức”, trở thành mạch nguồn bền bỉ nuôi dưỡng bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số địa phương trong đời sống hiện đại.

Trong lễ cúng lúa mùa được phục dựng tại làng Dun De, xã Ia Grai, không gian nghi lễ được tái hiện công phu, trọn vẹn từ nghi thức cúng, lễ vật truyền thống đến bản chiêng trong lễ và những điệu xoang nhịp nhàng của nam nữ trong làng.

Chị Puih Gái, người dân làng Dun De cho biết: Lễ cúng lúa mùa của người Jarai từng là nghi lễ quan trọng, diễn ra trước vụ gieo trồng, khi cộng đồng cầu mong thần linh ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng no đủ. Trải qua thời gian, nghi lễ này có lúc bị mai một. Ngày nay, dù việc canh tác không còn phụ thuộc hoàn toàn vào thiên nhiên, lễ cúng lúa mùa vẫn giữ vai trò là không gian để dân làng tụ họp, kết nối và gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống.“Năm nào chúng em cũng tham gia. Dân làng phục dựng lại lễ để bảo tồn nét đẹp truyền thống của người Jarai, nên em biết được nhịp điệu xoang, cồng chiêng. Chúng em cũng truyền lại cho thế hệ sau, để sau này không quên văn hoá của dân tộc mình”.

Đối với đồng bào Jarai ở vùng Ayun Hạ, lễ cầu mưa Yang Pơtao Apui là một nghi lễ rất quan trọng, gắn bó chặt chẽ với đời sống tâm linh và thiên nhiên. Từ bao đời nay, nghi lễ này vẫn được gìn giữ, như sợi dây thiêng liêng nối con người với trời đất, núi rừng, mưa nắng và mùa màng.

Hằng năm, lễ cầu mưa thường được tổ chức vào khoảng tháng 9, khi bước vào vụ sản xuất mới. Trong không gian linh thiêng của núi rừng, tiếng cồng chiêng vang lên, các phụ tá của Vua Lửa đời thứ 14 thực hiện nghi lễ với lòng thành kính.

Theo quan niệm của người Jarai, Vua Lửa không phải là người cai quản buôn làng, mà là vị vua tinh thần, đại diện cho niềm tin, sự tôn kính của cộng đồng đối với thần linh. Qua nghi lễ cầu mưa, dân làng mong trời đất cho mưa thuận gió hòa, buôn làng yên ổn, mùa màng tốt tươi, cuộc sống ấm no, bền vững.

Ông Rmah Yơi, người có uy tín ở làng Plei Ơi, xã Chư A Thai, tỉnh Gia Lai cho biết:“Chúng tôi tự hào vì đã có tất cả 14 đời Vua Lửa nối tiếp nhau. Vua Lửa không phải là vị vua trị vì về quyền lực, mà là vị vua tinh thần thiêng liêng, được bà con các buôn làng vô cùng kính trọng và tôn thờ. Trong đời sống tâm linh của cộng đồng, Vua Lửa giữ vai trò như người kết nối giữa con người với thần linh, thay mặt dân làng để khấn cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, buôn làng bình an, khỏe mạnh”.

Hiện nay, tỉnh Gia Lai có 29 dân tộc anh em cùng sinh sống, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm hơn 23% dân số, chủ yếu là Bahnar, Jarai, Chăm, H’rê. Cùng với đời sống sản xuất nông nghiệp, đồng bào vẫn gìn giữ nhiều nghi lễ, lễ hội truyền thống, gắn với tín ngưỡng cộng đồng và sinh hoạt hằng ngày của buôn làng.

Những năm gần đây, tỉnh Gia Lai đặc biệt quan tâm việc bảo tồn và phục dựng các lễ hội dân gian, đồng thời gắn với phát triển du lịch. Nhiều nghi lễ truyền thống được giới thiệu, tái hiện trong các sự kiện văn hóa lớn, trở thành hoạt động thường xuyên, thu hút người dân và du khách. Bên cạnh đó, các chương trình đưa cồng chiêng, lễ hội và văn hóa làng ra không gian công cộng, như tại Quảng trường Đại Đoàn Kết, đã giúp văn hóa truyền thống đến gần hơn với đời sống hiện đại.

Theo bà Lê Thị Thu Hương, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai, thời gian tới, công tác phục dựng lễ hội sẽ tiếp tục được thực hiện một cách bài bản, tôn trọng bản sắc nguyên gốc, hạn chế việc làm cho lễ hội bị “sân khấu hóa”, qua đó giữ gìn trọn vẹn hồn cốt văn hóa các dân tộc ở Gia Lai.“Có thể nói là qua các chương trình phục dựng, bà con rất phấn khởi. Từ năm 2023 đến 2025, tỉnh đã tổ chức nhiều chương trình phục dựng. Hiện nay, sở tiếp tục tham mưu UBND tỉnh tiếp tục xây dựng đề án bảo tồn cồng chiếng giai đoạn 2026-2030, trong đó có nội dung phục dựng lễ hội. Tôi hi vọng thời gian tới văn hoá dân tộc ở Gia Lai sẽ được nhiều người biết đến hơn".

Những nghi lễ được phục dựng không chỉ neo giữ ký ức văn hóa của buôn làng, mà còn nuôi dưỡng niềm tự hào của cộng đồng về văn hóa dân tộc mình, qua đó làm giàu thêm bản sắc và sức sống cho vùng đất Gia Lai hôm nay./.