Tu cơnh đêêc, ch’na đh’năh âng manưih Chăm căh mưy đoọng lêy cha đăh, năc dzợ vêy râu chr’năp ma bhưy bâc cơnh

Lâng manưih Chăm, ch’na đh’năh năc mưy râu chr’năp bhlâng ooy pr’ăt tr’mung văn hoá, pa zưm lâng j’niêng bh’rợ lêy bhuôih caih. Coh bhiệc bhan Katê, zâp nghệ nhân lâng pân đil Chăm lêy ra văng bhrợ đợ pr’đươi pr’dua lêy bhuôih bhrợ, bhrợ p’căh râu lêy chăp lâng a’bhô dang, tô bhuh.

Đợ ch’na đh’năh căh choom căh vaih ooy t’ngay bhiệc bhan Katê năc pa zêng a’vị, x’roọng troọng zêệ lâng a’xiu, a’tưch uh, pô p’lêê p’coo, buah, a’bạ, chè, a’vị đêệp, prí lâng zâp râu bánh cơnh bánh a’hự, bánh tét, bánh ít, bánh sakaya. Ha dợ bé năc lêy đoọng bhuôih đhị đền tháp, căh vêy bhuôih bhrợ coh đông. Ooy đâu, bánh tét bhrợ p’căh c’leh bh’rợ âng Linga - Yoni, bánh ít bhrợ tơợ bột r’boọt coh cr’loọng vaih đợc k’bhông, a’tuông; bánh sakaya bhrợ tơợ cr’liêng trứng lâng đường.

Pr’căn Nguyễn Thị Sắn, coh chr’val Hồng Thái (chr’hoong Bắc Bình, Bình Thuận ty), xoọc đâu năc tỉnh Lâm Đồng đoọng năl, bánh a’hự năc râu bánh bhrợ bâc cơnh, zr’năh k’đhạp bhlâng bêl t’ngay bhiệc bhan Katê nâu:

“Cha Tết ty năc căh choom căh vaih bánh a’hự. Đợ râu pr’đươi lêy bhrợ bánh a’hự pa zêng vêy: l’lăm năc cr’liêng a’tưch, râu bơr năc bột đêệp, pêê năc đường. Ha dợ râu bhrợ đoọng đha hưm năc vêy a’hự, vêy va ni coh bánh nâu. Tết ty nâu căh choom căh vêy bánh a’hự nâu, bhrợ n’hâu cung choom ha dợ căh choom căh vaih bánh a’hự đoọng bhuôih a’dich a’bhướp ahay”.

Ting cơnh j’niêng bh’rợ âng manưih Chăm, zâp râu ch’na đh’năh bêl bhiệc bhan Katê bhrợ p’căh râu lêy pa zưm đh’rưah âng âm - dương, ngũ hành, pa zưm lâng râu tin đươi tô bhuh ahay ta luôn lêy cha mêêt, zooi đoọng ooy pr’ăt tr’mung. A’pươih lêy bhuôih bhrợ buôn lêy zâp xơơng râu chr’năp cơnh Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ, bhrợ p’căh cr’noọ cr’niêng têêm liêm, k’bhộ ngăn.

Pr’căn Văn Thị Kim Thanh, coh chr’val Bắc Bình, tỉnh Lâm Đồng moon, Katê dzợ năc g’luh đoọng p’too pa choom k’coon cha châu lêy năl hay k’noọ tươc tô bhuh lâng ăt đh’rưah liêm lâng zâp ngai coh vêêl đông:

“10 a’pươih bánh, 10 a’pươih năc râu ch’na đh’năh pa zêng: x’roọng, a’xiu boh, a’xiu uh, vêy x’roọng a’tưch, xang nặc vaih a’vị. Nâu cơy ting cr’chăl t’ngay manưih Chăm pa dưr pa xơc đăh pr’ăt tr’mung, bâc ngai lêy đợc p’căh pa xoọng bâc lâh mơ, hân đhơ cơnh đêêc năc lêy căh choom căh vaih đợ râu ch’na đh’năh moon n’têh. Vêy đông năc vêy pa xoọng cơnh: cà ri căh cậ a’đha uh... ting lêy ooy pr’ăt tr’mung âng zâp đông”.

Katê năc bhiệc bhan ga măc bhlâng ooy c’moo âng đhanuôr Chăm ting đạo Bàlamôn coh Lâm Đồng lâng Khánh Hoà, bhrợ bêl tơợp c;xêê 7 ting lịch Chăm, lâng đhị bhrợ bhiệc bhan ch’ngai tơợ đền tháp chô tươc ooy vêêl bhươl, pr’loọng đông.

Ting cơnh t’cooh Lâm Tấn Bình, coh chr’val Bắc Bình, tỉnh Lâm Đồng, bhiệc bhan Katê dzợ bhrợ p’căh liêm ghit bhiệc pân đil bhrợ bha lâng bơơn pay k’diịc âng manưih Chăm:

“Ooy đợ pr’đươi pr’dua lêy bhuôih bhrợ âng manưih Chăm, apêê moon vêy ting ruuh, ha dợ apêê đợc p’căh liêm bhlâng, vêy cơnh nghệ thuật. T’ngay bhuôih bhrợ Katê apêê cung vêy đợc p’căh đoọng chăp hơnh ting bhiệc pân đil lươt pay ta mooh k’diịic. Apêê chăp hơnh râu liêm ta nih âng pân đil, ha dợ apêê pân jưih Chăm zay ta bach lêy chô ooy đông n’đil zooi bhrợ”./.

VĂN HOÁ ẨM THỰC TRONG LỄ HỘI KATÊ CỦA NGƯỜI CHĂM

Cộng đồng người Chăm có nhiều lễ hội, nghi lễ cúng tế, mỗi nghi lễ lại dâng cúng những lễ vật khác nhau, gửi gắm ước vọng cầu an, cầu cho mùa màng tươi tốt, nhà nhà no đủ. Vì vậy, ẩm thực của người Chăm không chỉ để thưởng thức mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc

Với người Chăm, ẩm thực là một phần quan trọng của đời sống văn hóa, gắn chặt với tín ngưỡng thờ cúng. Trong lễ hội Katê, các nghệ nhân và phụ nữ Chăm dồn nhiều tâm huyết chuẩn bị lễ vật, thể hiện sự thành kính đối với thần linh và tổ tiên.

Những món không thể thiếu trong ngày Katê gồm cơm, canh cà nấu cá đồng, gà luộc, hoa quả, rượu, trầu cau, chè, xôi, chuối và các loại bánh truyền thống như bánh gừng, bánh tét, bánh ít, bánh sakaya. Riêng món dê chỉ dùng dâng cúng tại đền tháp, không cúng trong gia đình. Trong đó, bánh tét mang hình tượng Linga – Yoni, bánh ít làm từ bột dẻo nhân dừa, đậu; bánh sakaya chế biến từ trứng và đường.

Bà Nguyễn Thị Sắn, ở xã Hồng Thái (huyện Bắc Bình, Bình Thuận cũ), nay thuộc tỉnh Lâm Đồng, cho biết bánh gừng là loại bánh làm công phu nhất trong dịp Katê:

“Ăn Tết cổ truyền là không thiếu bánh gừng. Trong nguyên liệu bánh gừng gồm có: thứ nhất là trứng, thứ hai là bột nếp, ba là đường. Còn hương vị thì phải có gừng, có va ni vô trong bánh nó mới có mùi thơm. Tết cổ truyền là không thiếu được cái bánh gừng này, làm gì thì làm phải có bánh gừng để cúng cho ông bà”.

Theo quan niệm của người Chăm, các món ăn trong lễ hội Katê thể hiện sự giao hòa âm – dương, ngũ hành, gắn với niềm tin tổ tiên luôn dõi theo, phù hộ cho cuộc sống. Mâm cúng thường đủ năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, thể hiện mong ước bình an, ấm no.

Bà Văn Thị Kim Thanh, ở xã Bắc Bình, tỉnh Lâm Đồng, cho biết Katê còn là dịp giáo dục con cháu nhớ ơn tổ tiên và gắn kết cộng đồng:

 “10 mâm là bánh, 10 mâm là đồ mặn gồm: canh, cá nướng, cá kho, phải có canh gà, rồi cơm đó là cơ bản. Bây giờ theo thời gian người Chăm phát triển về kinh tế, thì người ta có thể trưng bày thêm nữa, nhưng mà cơ bản vẫn là phải có các món đó. Có nhà sẽ có thêm những món như: cà ri hay là món vịt dầm…, tùy theo kinh tế của mỗi nhà”.

Katê là lễ hội lớn nhất trong năm của đồng bào Chăm theo đạo Bàlamôn ở Lâm Đồng và Khánh Hòa, tổ chức vào đầu tháng 7 theo lịch Chăm, với không gian lễ hội trải dài từ đền tháp đến làng và gia đình.

Theo ông Lâm Tấn Bình, ở xã Bắc Bình, tỉnh Lâm Đồng, lễ vật Katê còn thể hiện rõ nét chế độ mẫu hệ của người Chăm:

 “Trong lễ vật của người Chăm, người ta quan niệm có tầng nấc, nhưng mà người ta trưng bày rất là đẹp, nó mang nghệ thuật, ở bên Chăm gọi “tapei nung la sakaya angaok”. Cái ngày cúng kính Katê người ta cũng trưng bày để tôn vinh được cái chế độ mẫu hệ. Theo chế độ mẫu hệ người ta tôn vinh sự chung thủy của phụ nữ, còn người đàn ông Chăm chịu khó chịu thương về phục vụ, cho nên mới có cái sắp xếp “tapei nung la sakaya angaok”./.