Đhị chr’val Hùng Sơn, anoo Alăng Nhớt ặt vel Cha’nốc năc muy cha năc ơy choom z’lâh đha rựt đươi tơợ choh đẳng sâm. Anoo Nhớt xay moon, lalăm hay, pr’loọng anoo lâng đhanuôr Cơ Tu bhrợ ha rêê, choh ngô, choh a’rong đơ bhlầng. Bh’nơơn chr’noh zêng g’nưm tơợ pleng k’tiếc, tu cơnh đêêc pr’ặt tr’mông căh tệêm ngăn. Tước c’moo 2022, bêl bơơn vel đong zooi m’ma tơơm chr’noh lâng cán bộ khuyến nông k’đhơợng têy pa choom bhrợ, pr’loọng anoo năc ơy xăl lưch đhăm ha rêê pa chô bh’nơơn ếp đoọng choh đẳng sâm.

Bhiệc choh tơơm za nươu năc k’đươi đhanuôr cung xăl cơnh bhrợ têng, ghit cơnh kỹ thuật tơợ c’nặt chơih pay m’ma, bhrợ k’tiếc tước k’rang lâng cha groong bha ruy pa hư. Đươi pa ghit pa choom bhrợ, tơợ lâh 2 c’moo, pr’loọng anoo Nhớt năc ơy pa dưr 2 héc ta đẳng sâm. Lâng chr’năp pa câl mơ 250.000 đồng/kg, zập hân noo vêy pa chô mơ 40 ức đồng.

K’đhơợng a’pul sâm liêm, tệêm ngăn bh’nơơn coh têy, anoo Nhớt bhui har bhlầng: “Đươi choh đẳng sâm năc pr’loọng đong zi ơy ha dưr lâh mơ, doọ k’rang ha ul cơnh lalăm. Hâng bhlầng năc đẳng sâm bơơn vel đong pa căh zập ooy, doọ k’rang đhị pa câl, apêê tước bhươn k’rong câl lâng chr’năp tệêm ngăn. Nâu kêi, ngai vêy k’tiếc năc r’dợ xăl choh đẳng sâm căh cợ zập tơơm chr’noh lơơng pa chô bh’nơơn dal lâh”.

Căh muy k’rong choh tơơm za nươu, bấc pr’loọng đhanuôr coh da ding ca coong dzợ pa zưm choh tơơm lâm nghiệp lâng tơơm cha p’lêê. Cơnh bhrợ nâu jưah zooi pa liêm đhăm bhrợ, jưah t’bấc thu nhập. 

Đhị chr’val Đông Giang, pr’loọng amoó Ating Hếch ặt vel La Bớ năc ơy pa căh bh’nơơn liêm dal âng bh’rợ bhrợ bhươn – crâng. Pr’loọng amoó xoọc pa dưr 4 héc ta ba kích bhrậu, pa zưm lâng 5 héc ta tơơm keo, h’rôông, quế lâng 1,5 héc ta sầu riêng. Đươi năl cơnh bhrợ, pay ếp băn đanh, amoó Hếch dap k’dâng năc cr’noọ bh’rợ nâu vêy pa chô mơ 200 ức đồng zập c’moo; coh đêêc, tơơm ba kích ơy pa cho thu nhập k’nặ 80 ức đồng. Amoó Hếch đoọng năl: “Lalăm a hay, diic điêl cu bhrợ ting kinh nghiệm, vêy tơơm m’ma n’hau năc choh rau đêêc. Coh t’tun đâu, lêy tơơm ba kích chăt liêm choom coh zr’lụ k’tiếc nâu năc azi tơợp choh t’bấc. Ting cơnh acu, choh hau tơơm, băn hau coon năc pa ghit oọ pr’hân bhrợ. Bhrợ đhơ đhơ rau cung pa ghit, vr’vai vêy pa chô bh’nơơn”.

Tơợ cr’noọ bh’rợ bhrợ cha liêm choom, cr’noọ xăl tơơm chr’noh đhị vel La Bớ xoọc dưr k’rơ. Anoo Ating Bơi, Trưởng vel La Bớ xay moon: vel xoọc vêy 316 pr’loọng, 90% năc đhanuôr Cơ Tu. Tu loih bhrợ cơnh ty, pr’ặt tr’mông đhanuôr lưm bấc k’đhap k’ra, prang vel dzợ 127 pr’loọng đha rựt, 29 pr’loọng đăn đha rựt. Ha dợ, pazêng c’moo đăn đâu, lâng c’lâng bh’rợ t’hước tước lâng pa têệt c’rơ âng chính quyền vel đong, đhanuôr ơy r’dợ xăl cơnh pr’chăp đhị bhrợ têng, xăl choh rau tơơm pa chô kinh tế dal lâh. Tước nâu kêi, pazêng đhăm ha rêê bh’nơơn ếp zêng xăl choh tơơm ch’noh lơơng cơnh 60 héc ta quế, k’nặ 38 héc ta ba kích lâng 27 héc ta sầu riêng.

Chr’năp liêm choom đăh chơih pay tơơm chr’noh crêê liêm lâng pleng k’tiếc đhị vel đong, đh’rưah lâng chr’năp tr’zooi, tr’pác kinh nghiệm bhrợ têng năc xoọc t’vaih c’lâng bhrợ cha đanh mâng, zooi pa dưr dal bh’nơơn pr’ặt tr’mông âng đhanuôr. Anoo Ating Bơi xay moon dal ooy bh’rợ nâu: “Mơ chu họp vel, acu lâng zập đhanuôr zêng xay moon, tr’pác kinh nghiệp đhị bhrợ cha, lêy băn hau coon, choh hau tơơm vêypa chô bh’nơơn. Pa bhlầng năc choh zập tơơm za nươu cơnh ba kích, quế, sâm 7 hi la 1 pô. Llêy bấc pr’loọng ơy pa chô bh’nơơn zăng dal pa châng lâng bhrợ ha rêê. Lâh mơ, pr’đơợ da ding ca coong liêm choom choh zập tơơm za nươu. Rơơm chính quyền vel đong k’rang zooi zập pr’loọng ooy m’ma choh, zên vặ, cơnh bhrợ lâng năl đhị pa câl têệm ngăn, zooi đhanuôr pa dưr dal thu nhập, tệêm ngăn pr’ặt tr’mông”.

Đoọng pazêng cr’noọ bh’rợ nâu lalua pa dưr bh’nơơn liêm choom, rau ting bhrợ âng chính quyền vel đong năc chr’năp pa bhlầng. Đhị chr’val Đông Giang, bh’rợ bha lầng năc zooi đhanuôr xăl cơnh pa chăp cơnh bhrợ - xăl tơợ bhrợ cơnh ty dzang bhrợ cơnh liêm t’mêê, pa ghit tước bh’nơơn kinh tế đơơng chô. T’cooh Coor Le, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân chr’val đoọng năl: jưah lâng bhiệc zooi m’ma choh, cơnh bhrợ lâng zên vặ, vel đong pa ghit c’nặt pa zưm bhrợ, chơơc lêy đhị pa câl tệêm ngăn. Đươi pazêng c’nặt bhrợ ta nih liêm năc đoo, tước nâu kêi, prang chr’val ơy pa dưr lâh 200 héc ta quế, mơ 20 héc ta ba kích lâng bấc tơơm za nươu vêy chr’năp dal.

C’lâng bh’rợ tước đâu, vel đong năc t’bhưah zập cr’noọ bh’rợ kinh tế k’rong pazêng, đơơng zập tơơm cha p’lêê cơnh sầu riêng, măng cụt, t’boon đoọng choh bhrợ ting t’nooi chr’năp đanh mâng. Prá xay đăh c’lâng bh’rợ đh’rưah lâng đhanuôr lêy bhrợ, t’cooh Coor Le moon pa ghit: “Nghị quyết 05, Đại hội Đảng bộ chr’val Đông Giang cung ơy pa ghit bơr pêê rau tơơm chr’noh, bh’năn băn bha lầng đoọng pa dưr kinh tế vel đong, cơnh choh zập rau tơơm za nươu cơnh: đẳng sâm, ba kích, sâm 7 hi la 1 pô, băn k’roọc r’rưah, a tưch a đha pa chô bh’nơơn dal. Jưah lâng zooi m’ma choh, bh’năn băn, vel đong t’pâh đhanuôr ting pâh t’nooi bhrợ têng đhị vel bhươl đoọng tr’zooi bhrợ cha. Tơợ đhr’năng lalua đoọng lêy, bêl ting pâh t’nooi bhrợ têng, đhanuôr căh muy zooi đăh kỹ thuật năc dzợ pa xiêr rau căh pr’đoọng đươi vêy đhị pa câl tệêm ngăn. Nâu năc c’nặt ha dưr chr’năp tơợ bhrợ la leh dzang bhrợ hàng hóa”./.

Phát triển kinh tế từ trồng dược liệu

Tận dụng lợi thế đất đai và khí hậu miền núi, nhiều hộ đồng bào Cơ Tu tại thành phố Đà Nẵng đang từng bước thoát nghèo nhờ phát triển cây dược liệu. Hiệu quả từ những mô hình này không chỉ giúp nâng cao thu nhập, mà còn làm thay đổi nếp nghĩ, cách làm của bà con trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng. 

Tại xã Hùng Sơn, anh Alăng Nhớt ở thôn Cha’nốc là một điển hình vươn lên thoát nghèo nhờ chuyển đổi sang trồng đẳng sâm. Anh Nhớt chia sẻ, trước đây gia đình anh và bà con Cơ Tu chủ yếu trồng lúa rẫy, khoai, sắn. Mùa màng phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết nên cuộc sống rất bấp bênh. Đến năm 2022, khi được địa phương hỗ trợ cây giống và cán bộ khuyến nông cầm tay chỉ việc, gia đình anh đã mạnh dạn chuyển đổi toàn bộ diện tích nương rẫy kém hiệu quả sang trồng đẳng sâm. 

Việc trồng dược liệu đòi hỏi người nông dân phải thay đổi thói quen canh tác, tuân thủ kỹ thuật từ khâu chọn giống, làm đất, đến chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh. Nhờ chủ động học hỏi, sau hơn 2 năm, gia đình anh Nhớt đã phát triển được hơn 2 hecta đẳng sâm. Với giá bán bình quân 250.000 đồng/kg, mỗi vụ mang lại lợi nhuận khoảng 40 triệu đồng. Cầm những củ sâm đạt chất lượng trên tay, anh Nhớt tỏ ra phấn khởi: “Nhờ trồng cây đẳng sâm mà kinh tế gia đình tôi thay đổi nhiều, không còn lo bữa đói, bữa no như trước. Mừng nhất là đẳng sâm còn được địa phương giới thiệu, quảng bá nên không lo đầu ra, thương lái đến tận vườn thu mua với giá ổn định. Bây giờ ai có đất cũng từng bước chuyển sang trồng đẳng sâm hoặc các giống cây trồng khác hiệu quả hơn”.

Không chỉ tập trung vào cây dược liệu, nhiều hộ dân miền núi còn nhạy bén kết hợp trồng thêm cây lâm nghiệp và cây ăn quả. Cách làm này vừa giúp tối ưu hóa diện tích đất sản xuất, vừa đa dạng hóa nguồn thu nhập.

Tại xã Đông Giang, gia đình chị Ating Hếch ở thôn La Bớ là một minh chứng rõ nét cho hiệu quả của mô hình kinh tế vườn - rừng. Gia đình chị hiện đang phát triển 4 hecta ba kích tím, kết hợp với 5 hecta cây lâm nghiệp gồm keo, dổi, quế và 1,5 hecta sầu riêng. Nhờ biết cách lấy ngắn nuôi dài và luân canh hợp lý, chị Hếch nhẩm tính, mô hình sản xuất tổng hợp này mang lại lợi nhuận bình quân khoảng 200 triệu đồng mỗi năm; trong đó, riêng cây ba kích đã cho thu nhập gần 80 triệu đồng. Chị Hếch cho biết: “Trước đây, vợ chồng tôi chủ yếu làm theo kinh nghiệm, có cây gì thì trồng cây đó. Sau này, thấy cây ba kích phù hợp với nơi đây, gia đình tôi bắt đầu trồng và mở rộng dần. Theo tôi, xây dựng mô hình cây, con gì cũng không nên nóng vội mà cần kiên nhẫn, phải đầu tư chăm sóc mới có hiệu quả được”.

Từ những mô hình làm kinh tế giỏi, phong trào chuyển đổi cây trồng đang lan tỏa mạnh mẽ tại thôn La Bớ. Anh Ating Bơi, Trưởng thôn La Bớ chia sẻ: thôn hiện có 316 hộ dân, với 90% là đồng bào Cơ Tu. Do thói quen canh tác nương rẫy cũ, đời sống bà con gặp nhiều khó khăn, toàn thôn vẫn còn 127 hộ nghèo và 29 hộ cận nghèo. Thế nhưng những năm gần đây, với sự định hướng và tiếp sức của chính quyền địa phương, người dân đã từng bước thay đổi tư duy, chuyển sang các loại cây trồng mang lại giá trị kinh tế cao. Đến nay, những triền rẫy kém hiệu quả đã được thay thế bởi hơn 60 hecta quế, gần 38 hecta ba kích và 27 hecta sầu riêng.

Việc nhạy bén lựa chọn giống cây phù hợp, cùng tinh thần tương trợ, chia sẻ kinh nghiệm sản xuất đang mở ra sinh kế bền vững, giúp cải thiện rõ rệt đời sống của bà con. Anh Ating Bơi đánh giá về phong trào này như sau: "Mỗi lần họp thôn, tôi và mọi người đều dành thời gian chia sẻ kinh nghiệm làm ăn, phát triển cây, con gì cho hiệu quả. Đặc biệt là trồng các loại cây dược liệu như ba kích, quế, sâm 7 lá 1 hoa, thấy nhiều hộ trồng khá hiệu quả so với làm nương rẫy. Hơn nữa, điều kiện miền núi rất thích hợp trồng các loại cây dược liệu, mình chỉ bỏ công chăm sóc thôi. Cũng mong muốn chính quyền địa phương tiếp tục hỗ trợ các hộ về giống cây trồng, vốn vay, kỹ thuật canh tác cũng như kết nối đầu ra cho sản phẩm, giúp bà con nâng cao thu nhập, ổn định cuộc sống”.

Để những mô hình này thực sự bám rễ và phát huy hiệu quả, sự đồng hành của chính quyền địa phương là vô cùng quan trọng. Tại xã Đông Giang, mục tiêu cốt lõi là giúp đồng bào thay đổi tận gốc nếp nghĩ, cách làm – từ sản xuất theo tập quán cũ sang chủ động tính toán hiệu quả kinh tế. Ông Coor Le, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã cho biết: bên cạnh việc hỗ trợ cây con giống, kỹ thuật và vốn vay, địa phương đặc biệt chú trọng khâu liên kết, tìm đầu ra ổn định cho nông sản.Nhờ những bước đi bài bản đó, đến nay toàn xã đã phát triển được hơn 200 hecta quế, khoảng 20 hecta ba kích cùng nhiều loại dược liệu có giá trị cao.

Định hướng thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục nhân rộng các mô hình kinh tế tổng hợp; đưa thêm các loại cây ăn quả như sầu riêng, măng cụt, lòn bon vào canh tác theo chuỗi giá trị bền vững. Trao đổi thêm về các giải pháp đồng hành cùng bà con nông dân, ông Coor Le nhấn mạnh: “Nghị quyết 05, Đại hội Đảng bộ xã Đông Giang cũng đã xác định một số cây, con chủ lực để phát triển kinh tế địa phương, như trồng các loại dược liệu đẳng sâm, ba kích, sâm 7 lá 1 hoa, mô hình bò sinh sản, gia cầm mang lại hiệu quả cao thời gian qua. Bên cạnh hỗ trợ cây, con giống, địa phương khuyến khích bà con tham gia các chuỗi liên kết tại cộng đồng để hỗ trợ nhau làm kinh tế. Thực tế cho thấy, khi tham gia chuỗi liên kết, người dân không chỉ được hỗ trợ về kỹ thuật mà còn giảm rủi ro nhờ có đầu ra ổn định. Đây chính là bước chuyển quan trọng từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa”./.