Đà Lạt – zr’lụ đhăm k’tiếc tơợ đanh nắc ơy tr’haanh lâng pr’hay lâng apêê ta mooi tu cruung đác la liêm pr’hay, pleng k’tiếc ch’ngaách cóh prang c’xêê c’moo, zr’lụ vêy đhị đhêy ắt lâng ắt mamông liêm choom pa bhlâng. Thành phố cóh clung dal Lâm Viên – Lang Biang n’nâu nắc dzợ vêy c’rơ k’đơơng bấc pa bhlâng ta mooi tước lêy rau la liêm pr’hay âng pazêng đhr’nong đong ga mắc liêm ty đanh vêy ta bhrợ têng bấc cơnh crêê lâng đhr’năng cruung đác lâng pleng k’tiếc cóh đâu.

     TP Đà Lạt xoọc đâu dzợ zư đớc lấh 1.500 đong ga mắc la liêm pr’hay xay p’cắh gít bh’rợ chóh đong âng Pháp. Lêy pazêng đhr’nong đong ga mắc cóh đâu, manuýh lêy nắc buôn pa bhlâng n’năl c’la nắc đợ manuýh đhanuôr tơợ miền Bắc, miền Trung cắh cậ miền Nam âng k’tiếc k’ruung Pháp. Tu apêê đoo đớc rau cr’noọ hay tước ooy vel đong đong đay nắc ooy đhr’nong đong âng đay ting cơnh bh’rợ bhrợ têng đong ty đanh âng đhăm k’tiếc vêy bấc rau pô la liêm pr’hay.

    Pazêng đhr’nong đong ga mắc cóh Đà Lạt buôn vêy ta chóh bhrợ cóh pazêng zr’lụ vêy cruung đác la liêm, ắt cóh bôl da ding dal, vêy pr’lêy ooy a bóc đác cắh cậ lêy ooy da ding h’ngoo la liêm cóh toor đêếc. Đong ga mắc vêy ta chóh đhị đhăm k’tiếc ga mắc, l’thai liêm, vêy đợ n’loong ga mắc, vêy bhơi cóh toor; vêy a bóc đác bh’luáh lâng vêy bhươn đoọng chóh bhrợ pazêng rau chr’nóh lâng c’lâng lướt vêy ta bhrợ lâng đhâl la liêm. Pazêng đhr’nong đong ga mắc cóh đâu nắc lứch ta bhrợ bơr tâng ting cơnh cr’noọ cr’niêng âng manuýh c’la tu cơnh đêếc doọ buôn váih mr’cơnh. Chr’nắp bhlâng nắc pazêng xr’pợ lâng n’coo pa glúh g’dzoóc nắc vêy ta bhrợ bấc cơnh lâng xay p’cắh rau la lay âng zr’lụ miền. n’coo pa glúh g’dzoóc âng t’pêếh nắc âng c’la blo tơợ miền bắc k’tiếc k’ruung Pháp buôn nắc vêy cr’tọp đoọng oó đác boo choom mót; n’coo g’dzoÓc t’pêếh âng miền nam lâng miền trung k’tiếc k’ruung Pháp nắc buôn ta bhrợ u vuông lâng vêy cr’tóp pa bhrợ cóh boóp bhrợ ha g’dzoóc glúh puôn ooy. Bấc đong ga mắc vêy p’loọng glúh mót, p’loọng a lúh nắc vêy ta bhrợ cóh u văng cơnh xr’pợ lâng đh’rơơng đong vêy ta pác bhrợ ngoọ cơnh p’long a lúh- muy cóh pazêng rau la lua âng bh’rợ bhrợ đong âng manuýh Pháp.

    Rau la liêm pr’hay âng pazêng đhr’nong đong ga mắc ty đanh cóh Đà Lạt dzợ nắc vêy ta p’cắh cóh bh’rợ ra pặ đớc pazêng rau pr’đươi, rau cha năm nắc crêê cơnh lâng vêy đợ rau cr’van chr’nắp âng ađoo c’la đong- bấc bhlâng nắc lang apêê z’zăng k’van, quan chức manuýh Pháp bêl ahay. Cóh m’pâng âng đhr’nong đong, n’loong nắc bha lâng vêy ta đươi bấc bhlâng; đợ tủ, p’rang, ng’jơơng, vêy cơnh cậ cum đong công pa bhrợ lâng n’loong. Chr’nắp bhlâng, bh’rợ bhrợ t’pêếh cóh pazêng phòng nắc la liêm pa bhlâng lâng crêê cơnh. T’pêếh n’jứah nắc đoọng ng’hang lâng nắc đoọng pa chăm, tu cơnh đêếc vêy ta lêy bhrợ gít pa bhlâng. Muy bơr đong ga mắc, pazêng t’pêếh nắc dzợ vêy ta gloóp lâng ta la đhâl la liêm chr’nắp bhrợ pa dưr k’rơ lấh mơ rau chr’nắp liêm, công cơnh xay p’cắh gít rau k’van k’bhộ âng c’la đong. Phòng đương hơnh déh ta mooi vêy ta bhrợ bhứah lâng la liêm, vêy ta pa chăm crêê cơnh. Pazêng rau đêếc nắc vêy ta pa zum k’rong crêê cơnh, bhrợ t’váih cơnh u ga mắc bhứah, ngăn lâng l’thai.

    Cóh muy bơr đong ga mắc bhlâng, pa bhlâng nắc apêê dinh I, dinh II, dinh III, tỉnh tỉnh trưởng, dinh thị trưởng, dinh Nguyễn Hữu Hào… nắc dzợ vêy ta bhrợ tầng hầm đớc buáh, chr’na đha nắh lâng c’lâng hâm ng’xó mút ha rau cắh liêm crêê. Pazêng c’lâng hâm n’nâu nắc nhâm mâng pa bhlâng lâng vêy ta bhrợ bấc ooy cóh zr’lụ bhươn, vêy cơnh cậ glúh tước ooy c’lâng ga mắc. Rơơm kiêng cóh pazêng t’ngay c’xêê hay, đh’rứah lâng bh’rợ t’bhlâng zư lêy, bhr’lậ pa liêm pazêng đhr’nong đong ga mắc n’nâu đoọng bhrợ têng bh’rợ du lịch, đợ c’lâng glúh xóh rau cắh liêm crêê lâng c’lâng hâm nắc vêy cớ ta bhrợ pa liêm, k’đơơng t’bấc ta mooi tước lêy, chêếc n’năl c’lâng hâm la lơớp n’nâu./.

KHÁM PHÁ BIỆT THỰ CỔ ĐÀ LẠT

         Đà Lạt - vùng đất từ lâu đã nổi tiếng và hấp dẫn du khách bởi cảnh quan thiên nhiên thơ mộng, khí hậu mát mẻ quanh năm, nơi có không gian nghỉ ngơi và sinh sống lý tưởng. Thành phố trên cao nguyên Lâm Viên - Lang Biang này còn có sức lôi cuốn đặc biệt đối với du khách khi được trải nghiệm khám phá vẻ đẹp tuyệt vời của những biệt thự cổ được thiết kế theo nhiều kiểu dáng và phong cách khác nhau rất phù hợp với địa hình và khí hậu nơi đây.

      Thành phố Đà Lạt hiện còn lưu giữ, bảo tồn được hơn 1.500 biệt thự, dinh thự cổ kính mang đậm kiến trúc Pháp. Nhìn các biệt thự ở đây, người ta dễ dàng nhận ra chủ nhân của chúng là cư dân đến từ miền Bắc, miền Trung hoặc miền Nam nước Pháp. Bởi họ đã gởi gắm nỗi nhớ quê hương vào ngôi nhà của mình theo lối kiến trúc truyền thống của xứ sở các loài hoa tuyệt đẹp.

     Các biệt thự Đà Lạt thường được bố trí ở những nơi có cảnh quan đẹp và khá lãng mạn, như nằm trên những ngọn đồi thoai thoải, hướng về hồ nước hoặc nhìn ra những đồi thông tuyệt đẹp xung quanh. Biệt thự ở trong khuôn viên rộng, thoáng đẹp, có những hàng cây cổ thụ, thảm cỏ xanh bao quanh; có cả bể bơi ngoài trời và vườn cảnh với lối bách bộ lát đá rất nghệ thuật. Hầu hết biệt thự được thiết kế hai tầng theo phong cách và ý tưởng riêng của mỗi chủ nhân nên ít khi bị trùng lặp. Đặc biệt các kiểu mái và hệ thống ống khói lò sưởi rất đa dạng và ấn tượng mang đậm dấu ấn của vùng miền. Ống khói lò sưởi của biệt thự mà chủ nhân đến từ miền bắc nước Pháp thường tròn, đỉnh có chóp che mưa; ống khói lò sưởi miền nam và miền trung nước Pháp thường vuông có tấm che mưa phía trên làm cho khói tỏa ra bốn phía. Nhiều biệt thự có cửa ra vào, cửa sổ được thiết kế mái vòm kinh điển và trần nhà thiết kế theo kiểu chia ô - một trong những đặc trưng của phong cách kiến trúc Pháp.

     Sức hấp dẫn của các biệt thự cổ Đà Lạt còn được thể hiện qua cách bài trí nội thất rất tinh tế và có phần xa xỉ của chủ nhân - phần lớn là tầng lớp trung lưu, quan chức người Pháp trước đây. Bên trong các biệt thự, gỗ vẫn là vật liệu được sử dụng chủ yếu: hệ thống tủ kệ, cầu thang, trần nhà, thậm chí sàn nhà cũng được lát gỗ. Đặc biệt, việc bố trí lò sưởi trong các phòng khá đẹp và hợp lý. Lò sưởi vừa để sưởi ấm vừa để trang trí nên cũng rất được chú ý. Một số biệt thự, các lò sưởi còn được ốp đá hoa cương hoặc cẩm thạch làm tôn thêm vẻ sang trọng cũng như thể hiện đẳng cấp, sự giàu có của chủ nhân. Phòng khách rộng và sang trọng được bài trí mang đậm tính nghệ thuật. Các yếu tố đó được kết hợp hết sức hài hòa tạo nên một không gian rộng, ấm áp và nhẹ nhàng.

     Ở một số biệt thự lớn, đặc biệt là các dinh I, dinh II, dinh III, dinh tỉnh trưởng, dinh thị trưởng, dinh Nguyễn Hữu Hào… còn có cả  tầng hầm chứa rượu, thức ăn và đường hầm thoát hiểm. Những đường hầm này khá kiên cố và tỏa ra các hướng ngoài khuôn viên, thậm chí ra tới đường lộ lớn. Hy vọng trong thời gian tới, cùng với việc tiếp tục đầu tư cho bảo tồn, tôn tạo các khu dinh thự này để khai thác du lịch, những lối thoát hiểm và đường hầm sẽ được khai thông, thu hút khách tới tham quan, khám phá những đường hầm bí ẩn này./.