Coh c’năt t’ruih “Ma nưih pa dưah đh’reh cr’ay âng bhươl cr’noon” tuần n’nâu, azi xay truih cớ ooy a ngăt lâng HIV. Ha dang năl cơnh bhrợ, mị cr’ay n’nâu zêng choom ch’mêêt lêy, năc zêng choom ma mông bhreh k’rơ bêl zư pa dưah crêê cơnh lâng zâp.

+A ngăt năc choom vêy mă zư u dưah

Phác đồ zư pa dưah a ngăt danh 6-9 c’xêê, pa zêng bâc râu z’nươu ộm zâp t’ngay. Ha dang xơợng bhrợ crêê cơnh, năc đợ apêê dưah năc dal.

Bh’rợ lơi z’nươu căh câ ộm z’nươu căh crêê phác đồ buôn cr’đơơng tươc a ngăt zêl z’nươu, bhrợ cr’chăl zư pa dưah vaih đanh, bil bal bâc lâng cr’pân lâh.

Ma nưih ca ay năc choom: Ộm z’nươu crêê cr’chăl; căh lơi z’nươu; oó ộm a lăc, bia; Lươt khám lêy crêê t’ngay k’đươi.

+Cơnh lâng apêê crêê HIV n’đhơ căh mă zư u dưah n’đhang năc choom ma mông bhreh k’rơ

Z’nươu ARV (z’nươu zêl virus đươi đoọng zư pa dưah HIV) năc bhrợ t’păt virus, zư lêy c’rơ zêl cr’ay lâng pa xiêr đhr’năg crêê a ngăt.

Ha dang ngai crêê HIV ộm ARV liêm zâp, đợ virus “căh choom bơơn lêy”, năc: Choom ma mông bhreh k’rơ cơnh apêê n’lơơng; pa xiêr đhr’năng trơơi boọ ooy apêê n’lơơng; pa xiêr liêm đhr’năng crêê  a ngăt.

+ Coh pr’đơợ zư pa dưah đh’rưah lâng a ngăt - HIV

Coh zư pa dưah đh’rưah crêê a ngăt - HIV, năc choom t’đui zư pa dưah a ngăt l’lăm. Zư pa dưah vi rus (ARV) bơơn tơơp xang bêl zư pa dưah a ngăt tơợ 2-8 tuần, năc ting ooy đhr’năng c’rơ âng ma nưih ca ay. Bh’rợ xơợng đươi crêê phác đồ zư pa dưah a ngăt lâng ARV năc chr’năp bhlâng đhị bh’rợ pa xiêr đợ apêê chêêt bil lâng bhrợ bhr’lâ đhr’năng ma nưih ca ay dưr ta clơ.

+ Ma nưih crêê HIV hâu bhrợ đoọng cha groong a ngăt?

Ch’mêêt lêy a ngăt ta luôn: Chụp X-Quang xooh; bhrợ xét nghiệm Xpert MTB/RÌ (xét nghiệm chơơc lêy vi khuẩn a ngăt); Khám lêy apêê c’leh pr’hơơm.

- P’ghit: Đha nuôr choom tươc apêê cơ sở y tế, phòng khám HIV/AIDS căh câ bệnh viện chuyên khoa xooh đoọng bơơn pa choom đoọng, xét nghiệm lâng zư pa dưah k’gooh a ngăt - HIV căh câ ting bh’rợ xa nay k’tiêc k’ruung.

+Zư pa dưah a ngăt vêy cơnh đhr’năng dưr vaih

Apêê ngai crêê HIV xét nghiệm a ngăt vêy cơnh đhr’năng dưr vaih năc choom đươi z’nươu dự phòng 1-3 c’xêê ting cơnh pa choom đoọng âng WHO.

+Ộm ARV crêê, liêm, zâp: ARV bhrợ ha c’rơ zêl cr’ay choom dưr k’rơ cr’đơơng tươc mă pa xiêr đhr’năng a ngăt.

+ K’đhơợng lêy dhị ăt ma mông liêm tân taach, ta luôn ta hơ p’loọng coh đong, oó ăt đhị ng’cach đhí căh choom moot. Ta luôn pọor pa nọor boop ha dang đhị bâc ma nưih.

+ Oó lâh ăt lum lâng apêê ngai ca ooh đanh

Oó lâh ăt lum, pa bhlâng năc coh zr’lụ xiên, cach lâng apêê ngai vêy c’leh k’ooh đanh lâh 2 tuần, k’ooh vaih đh’mâl, luh a ham căh câ hêch k’pân năc crêê a ngăt lâng apêê cr’ay trơơi boọ đhị c’lâng pr’hơơm.

Đhr’năng căh choom g’đach ăt lum, năc choom đơc cr’chăl yêm têêm, pọor pa nọor boop crêê cơnh, k’đhơợng liêm zr’lụ bhrợ bhiêc/ ăt ma mông lâng p’too moon ngai vêy c’leh k’ooh  lươt khám lêy đơơh đhị cơ sở y tế. Bh’rợ n’nâu zooi pa xiêr đhr’năng trơơi boọ lâng zư lêy c’rơ ha c’la đay, pr’loọng đong lâng zâp ngai.

+Cha ộm liêm zâp dinh dưỡng, cơnh: Cha zâp chất; cha bâc bhơi r’veh, p’lêê p’coo; oó lâh ộm a lăc, bia, hot.

+ Căh choom viêr dzơơ - năc râu chr’năp bhlâng

Ngai crêê HIV căh câ a ngăt năc ahêê căh choom viêr dzơơ. Tu ha dang crêê ta viêr năc buôn bhrợ ha pêê đoo p’lơơp cr’ay; căh pân chit lươt khám; căh tộ ộm z’nươu. Apêê râu đâu buôn cr’đơơng tươc cr’ay trơơi boọ ha pr’loọng đong lâng zâp ngai.

A ngăt doó u trơơi đhị bh’rợ tr’gợ cơnh k’đhơợng têy - cha cha dh’rưah - đươi dua đh’rưah đong pr’noong. HIV doó trơơi đhị k’ooh - cheh - tơt đh’rưah- ộm đac đh’rưah.

Tu cơnh đêêc, apêê ngai crêê ca ay năc kiêng vêy râu năl tup loom, zooi đoọng, p’too moon âng pr’loọng đong lâng zâp ngai.

Angăt lâng HIV năc bơr cr’ay cr’pân n’đhang năc zêng mă choom pa dưah lâng ch’mêêt lêy ha dang đơơh bơơn năl lâng zư pa dưah crêê cơnh. Ma nưih crêê HIV năc vêy đhr’năng crêê a ngăt dal lâh mơ, n’đhang công choom ma mông bhreh k’rơ, pa bhrợ cơnh apêê lơơng bêl ộm z’nươu ARV liêm zâp.

Tu cơnh đêêc, zâp ngai ahêê choom: Ch’mêêt lêy c’leh k’ooh đanh; đơơh khám bêl vêy cơnh đhr’năng hêch k’pân; Căh choom viêr rơơt apêê ca ay; Zooi apêê đoo lươt khám lâng zư pa dưah.

Đơơh bơơn năl - zư pa dưah loon- xơợng đươi cơnh phác đồ năc đoo pr’đơợ đoọng zư lêy c’rơ c’la đay, pr’loọng đong lâng zâp ngai./.

LAO VÀ HIV CÓ CHỮA ĐƯỢC KHÔNG?

(Phần 2)

Trong chương trình tuần trước, chúng tôi đã đề cập đến mối liên quan giữa bệnh lao và HIV nhằm giúp bà con nhận biết sớm các dấu hiệu nghi ngờ, chủ động phòng tránh và nâng cao ý thức tầm soát định kỳ. Trong CM “Thầy thuốc buôn làng” tuần này, chúng tôi thông tin tiếp về bệnh Lao và HIV. Nếu biết cách cả 2 bệnh này đều có thể kiểm soát, hoàn toàn có thể sống khỏe mạnh khi điều trị đúng và đủ

+ Lao có thể chữa khỏi hoàn toàn

Phác đồ điều trị lao kéo dài 6 - 9 tháng, gồm nhiều loại thuốc uống hằng ngày. Nếu tuân thủ đúng, tỷ lệ khỏi bệnh rất cao.

Việc bỏ thuốc hoặc uống không đúng phác đồ có thể dẫn đến lao kháng thuốc, khiến điều trị kéo dài, tốn kém và nguy hiểm hơn.

Người bệnh cần: Uống thuốc đúng giờ; Không bỏ thuốc; Tránh rượu, bia; Tái khám đúng lịch.

+ Đối với người nhiễm HIV dù không chữa khỏi nhưng có thể sống khỏe mạnh

Thuốc ARV (thuốc kháng virus dùng để điều trị HIV) giúp ức chế virus, bảo vệ miễn dịch và giảm nguy cơ mắc lao.

Nếu người nhiễm HIV uống ARV đều đặn, tải lượng virus về “không phát hiện được”, thì: Có thể sống khỏe mạnh như người bình thường; Giảm nguy cơ lây nhiễm cho người khác; Giảm mạnh nguy cơ mắc lao.

+ Trong trường hợp điều trị đồng thời Lao – HIV

Trong điều trị đồng nhiễm Lao – HIV, cần ưu tiên điều trị lao trước. Điều trị kháng vi rút (ARV) được khởi động sau khi bắt đầu điều trị lao từ 2–8 tuần, tùy thuộc vào tình trạng miễn dịch của người bệnh. Việc tuân thủ đúng phác đồ điều trị lao và ARV có vai trò quan trọng trong giảm tỷ lệ tử vong và cải thiện tiên lượng cho người bệnh.

+ Người nhiễm HIV cần làm gì để phòng tránh lao?

Tầm soát lao định kỳ: Chụp X-quang phổi; Làm xét nghiệm Xpert MTB/RIF (xét nghiệm tìm ra vi khuẩn lao); Khám các triệu chứng hô hấp.

- Lưu ý: Người dân có thể đến các cơ sở y tế, phòng khám HIV/AIDS hoặc bệnh viện chuyên khoa phổi để được tư vấn, xét nghiệm và điều trị lao - HIV miễn phí hoặc theo chương trình quốc gia.

+ Điều trị lao tiềm ẩn

Những người nhiễm HIV xét nghiệm lao tiềm ẩn dương tính có thể dùng thuốc dự phòng 1 - 3 tháng theo hướng dẫn WHO.

+ Uống ARV đúng, đều, đủ: ARV giúp hệ miễn dịch hồi phục → giảm nguy cơ lao.

+ Giữ môi trường sống thông thoáng, như luôn mở cửa trong nhà, tránh phòng kín. Luôn đeo khẩu trang tại nơi đông người.

+ Tránh tiếp xúc gần với người ho kéo dài

Hạn chế tiếp xúc gần, đặc biệt trong không gian kín với những người có biểu hiện ho kéo dài trên 2 tuần, ho khạc đờm, ho ra máu hoặc nghi ngờ mắc bệnh lao và các bệnh lây truyền qua đường hô hấp.

Trường hợp cần thiết phải tiếp xúc, nên giữ khoảng cách an toàn, đeo khẩu trang đúng cách, đảm bảo thông khí tốt khu vực làm việc/sinh hoạt và khuyến khích người có triệu chứng ho đi khám, sàng lọc sớm tại cơ sở y tế. Biện pháp này giúp giảm nguy cơ lây nhiễm và bảo vệ sức khỏe cho bản thân, gia đình và cộng đồng.

+ Dinh dưỡng đầy đủ, như: Ăn đủ chất; Tăng rau xanh, trái cây; Hạn chế rượu bia và thuốc lá.

+ Xóa bỏ kỳ thị – điều quan trọng nhất

Người nhiễm HIV hoặc lao không nên bị kỳ thị. Bởi nếu bị kỳ thị sẽ khiến người bệnh thường giấu bệnh; không dám đi khám; không chịu uống thuốc. Những điều này sẽ dẫn đến bệnh lây lan cho gia đình và cộng đồng.

Bệnh lao không lây qua bắt tay - ăn chung - dùng chung nhà vệ sinh.
HIV không lây qua ho - hắt hơi - ngồi cùng mâm - uống nước chung.

Chính vì thế, những người mắc bệnh cần sự cảm thông, hỗ trợ và động viên của gia đình và cộng đồng.

Lao và HIV là hai căn bệnh nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu phát hiện sớm và điều trị đúng. Người nhiễm HIV có nguy cơ mắc lao cao hơn nhiều lần, nhưng vẫn có thể sống khỏe mạnh, làm việc bình thường khi uống thuốc ARV đầy đủ.

Vì vậy, mỗi người dân cần: Theo dõi triệu chứng ho kéo dài; Khám sớm khi nghi ngờ; Không kỳ thị người bệnh; Hỗ trợ họ đi khám và điều trị.

Phát hiện sớm - điều trị kịp thời - tuân thủ phác đồ chính là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe bản thân, gia đình và cộng đồng./.