C’bhuh Y tế bha lang k’tiêc (WHO) prá xay: angắt năc rau tu bhrợ t’vaih chêệt bil bâc bhlâng ha manuyh crêê cr’ăy HIV lâng manuyh crêê cr’ăy HIV vêy đhr’năng vaih cr’ăy angắt k’rơ lâh 20-30 chu t’piing lâng manuyh cơnh lơơng

Hân đhơ cơnh đêêc, mị cr’ăy angắt lâng HIV zêng choom ng’zâl cha groong, choom ăt mamông bheh k’rơ ha dang ng’pa dưah crêê cơnh lâng zập liêm. Coh t’ruih “Manuyh pa dưah đh’reh cr’ăy coh bhươl cr’noon” bêl đâu năc xay truih ooy rau crêê tươc bhlưa cr’ăy angắt lâng HIV đoọng zooi đhanuôr đơơh n’năl đhr’năng n’leh vaih, đơơh loon zâl cha groong, g’đéch lâng pa dưr cr’noọ ng’pa dưah đơơh loon.

+ Cr’ăy angắt năc h’hau?

Cr’ăy angắt năc tu vi khuẩn angắt (Mycobacterium tuberculosis) bhrợ t’vaih, bâc bhlâng năc bhrợ cr’ăy xooh, năc công bhrợ t’vaih cr’ăy hạch, cr’ăy n’hang, cr’ăy búc, ch’chiêl…

Angắt trơơi coh không khí, bêl manuyh k’ăy k’ooh, prá, c’chăng, cheh… Vi khuẩn angắt dưr păr coh zr’lụ céch, đhị zr’lụ bâc manuyh.

Đhr’năng n’leh vaih bêl crêê cr’ăy ngắt buôn bhlâng ng’năl năc: K’ooh đanh tươc 2 tuần; Tươ ooy ha bu vaih k’hiir; dưr oóch đơơh, k’bao achăc azân; ploh cr’hâu coh ha dum; k’ăy ta đhưa, p’hơơm k’đhap.

+HIV năc n’hau?

HIV năc virus bhrợ pa đhur c’rơ zâl cha groong pr’luh cr’ăy coh achăc azân manuyh. Virus HIV bhrợ đhur c’rơ zâl pr’luh cr’ăy năc bhrợ ha achăc azân buôn bhlâng crêê pazêng rau cr’ăy cơnh: angắt, cr’ăy xooh…

HIV doọ u trơơi bêl k’ooh - cheh- cha đăh zazum.

HIV trơơi bêl ăt pr’ăt diic điêl căh crêê cơnh; đươi mr’đoo t’niêm; Truyền aham vêy HIV lâng trơơi tơợ k’căn ooy k’coon.

+HAU TU MANUYH CRÊÊ HIV NĂC BUÔN CRÊÊ CR’ĂY ANGẮT?

Manuyh crêê HIV năc ting t’ngay c’xêê c’rơ công đhur. Tu cơnh đêêc, bêl vi khuẩn angắt dưr vaih năc achăc azân căh vêy c’rơ zâl cha groong, bhrợ ha cr’ăy dưr ngân đơơh lâh mơ.

+Đợ rau tu bha lâng:

+ C’rơ đhur: HIV pa xiêr đợ bâc âng tế bào CD4 - “đợ chiến sĩ” zư lêy c’rơ âng acoon manuyh. Bêl CD4 m’bứi, vi khuẩn angắt buôn bhlâng u vaih, dưr bâc lâh mơ lâng bhrợ t’vaih cr’ăy.

+ Angắt căh ơy n’leh năc dưr vaih cr’ăy angắt: Bâc manuyh crêê vi khuẩn angắt năc căh ơy bơơn lêy (ng’đơc cr’ăy angắt căh ơy n’leh). Bêl crêê HIV, năc đhr’năng dưr vaih cr’ăy dưr k’rơ lâh mơ.

+Buôn bhlâng crêê angắt êêh rau angăt xooh: T’piing lâng manuyh cơnh c’xu, manuyh crêê HIV buôn bhlâng crêê cr’ăy angắt cơnh đâu:

-Angắt hạch

-Angắt coh abục

-Angắt kê

-Angắt coh xooh.

-Nâu đoo năc pazêng rau cr’ăy angắt ngân bhlâng.

+ Đhr’năng n’leh vaih căh ghít - k’đhap đoọng ng’năl vaih cr’ăy

Coh manuyh crêê HIV, đhr’năng n’leh vaih cr’ăy angắt buôn căh lâh ghit căh cậ căh vaih cơnh la lay, vêy cơnh năc muy g’lêêh k’bao achăc, oom oóch tr’bứi, doọ lâh k’ooh căh cậ doọ vaih k’hiir, tu cơnh đêêc buôn căh ng’năl lâng n’năl z’lưa.

+ ĐHR’NĂNG N’LEH VAIH MANUYH CRÊÊ HIV NĂC NG’RƠƠT LÂNG CR’ĂY ANGẮT

Manuyh crêê HIV năc muy coh pazêng đhr’năng cơnh đâu năc đơơh ng’lươt khám lêy cr’ăy angăt:

-K’ooh đanh căh cậ k’ooh tr’bứi năc u đanh căh choom dưah

-K’hir doọ lâh ngân coh cr’chăl đanh

-Achăc dưr oóch đơơh

-Ploh cr’hâu coh ha dum

-K’bao achăc azân bâc lâh mơ cơnh c’xu

-Êêh hạch

-K’ăy ta đhưa, p’hơơm k’đhap

-Căh kiêng cha cha, cha cha m’bứi

+Lêy ghit: Năc coh cr’chăl doọ k’ooh, manuyh crêê HIV công choom vaih cr’ăy angắt. Manuyh crêê HIV năc khám lêy cr’ăy angắt, hân đhơ căh vêy n’leh đhr’năng vaih cr’ăy ghít./.

 MỐI LIÊN QUAN GIỮA BỆNH LAO VÀ HIV

(Phần 1)

Bệnh lao và HIV là hai căn bệnh nguy hiểm đang song hành trong cộng đồng. Khi một người nhiễm HIV đồng thời mắc lao, sức khỏe sẽ suy giảm nhanh hơn rất nhiều so với nhiễm đơn lẻ. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết: lao là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở người nhiễm HIV và người nhiễm HIV có nguy cơ mắc lao cao gấp 20-30 lần so với người bình thường

Tuy nhiên, cả lao và HIV đều có thể kiểm soát, hoàn toàn có thể sống khỏe mạnh nếu điều trị đúng và đủ. CM “Thầy thuốc buôn làng” hôm nay sẽ đề cập đến mối liên quan giữa bệnh lao và HIV nhằm giúp bà con nhận biết sớm các dấu hiệu nghi ngờ, chủ động phòng tránh và nâng cao ý thức tầm soát định kỳ.

+ Bệnh lao là gì?

Bệnh lao do vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) gây ra, chủ yếu tấn công phổi, nhưng cũng có thể gây bệnh ở hạch, xương, màng não, thận…

Lao lây qua không khí, khi người bệnh ho, cười, nói chuyện, hắt hơi… Vi khuẩn lao phát tán trong không gian kín, đông người.

Triệu chứng lao phổi thường gặp: Ho kéo dài > 2 tuần; Sốt nhẹ về chiều; Sụt cân, mệt mỏi; Đổ mồ hôi đêm; Đau ngực, khó thở.

+ HIV là gì?

HIV là virus gây suy giảm miễn dịch ở người. Virus HIV làm yếu hệ miễn dịch khiến cơ thể dễ mắc các bệnh cơ hội như lao, nấm phổi, viêm phổi…

HIV không lây qua ho - hắt hơi - ăn uống chung.
HIV chỉ lây qua: Quan hệ tình dục không an toàn; Dùng chung kim tiêm; Truyền máu nhiễm HIV và truyền từ mẹ sang con.

+ VÌ SAO NGƯỜI NHIỄM HIV DỄ MẮC LAO?

Người nhiễm HIV có hệ miễn dịch suy yếu dần theo thời gian. Chính vì vậy, khi vi khuẩn lao tấn công, cơ thể không đủ sức chống lại, làm bệnh tiến triển nhanh hơn.

+ Những lý do chính:

+ Miễn dịch suy yếu: HIV làm giảm số lượng tế bào CD4 – “chiến sĩ” bảo vệ cơ thể. Khi CD4 thấp, vi khuẩn lao dễ xâm nhập, nhân lên và gây bệnh.

+ Nguy cơ lao tiềm ẩn chuyển thành lao bệnh: Nhiều người nhiễm vi khuẩn lao nhưng chưa phát bệnh (gọi là lao tiềm ẩn). Khi nhiễm HIV, nguy cơ chuyển sang lao bệnh tăng mạnh.

+ Dễ mắc lao ngoài phổi: So với người bình thường, người nhiễm HIV dễ bị:

- Lao hạch

- Lao màng não

- Lao kê

- Lao màng phổi.

- Đây đều là các dạng lao nguy hiểm.

+ Triệu chứng lao mờ nhạt → khó phát hiện

Ở người nhiễm HIV, triệu chứng lao thường không rõ ràng hoặc không điển hình, có thể chỉ mệt mỏi, sụt cân nhẹ, ít ho hoặc không sốt cao, vì vậy bệnh dễ bị bỏ sót và phát hiện muộn.

+ DẤU HIỆU NGƯỜI NHIỄM HIV CẦN CẢNH GIÁC LAO

Người nhiễm HIV chỉ cần có một trong các triệu chứng sau nên đi khám lao ngay:

- Ho kéo dài hoặc ho nhẹ nhưng lâu ngày không khỏi

- Sốt nhẹ dai dẳng

- Sụt cân nhanh

- Đổ mồ hôi đêm

- Mệt mỏi nhiều hơn bình thường

- Sưng hạch

- Đau ngực, khó thở

- Ăn kém, chán ăn

+ Lưu ý: Ngay cả khi không ho, người nhiễm HIV vẫn có thể bị lao. Người nhiễm HIV cần tầm soát lao định kỳ, ngay cả khi không có triệu chứng rõ ràng./.