Bh’rợ xa nay n’đắh pa liêm môi trường za nươr ooy vel bhươl âng ban k’đhơợng bhrợ bh’rợ xa nay pa dưr zr’lụ chr’hoong Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam xơợng bhrợ đhị 6 chr’val da ding ca coong âi tr’nơợp bơơn pa dưr liêm choom. Ha dang cơnh l’lăm ahay, đha nuôr Ca dong cắh vêy looi bhrợ pa liêm môi trường, c’rơ tr’mung cắh liêm crêê, nắc nâu câi zấp râu âi tr’xăl. Cơnh bhrợ tơợ chr’val Trà Ka, Trà Giáp, Trà Giác nắc bhrợ k’rơ bh’rợ xay trúih lâng zooi đoọng m’bứi zên đoọng đha nuoro bhrợ đong pr’noong…

          Tơợ lang ahay, ặt ma mông lâng crâng, cha crâng, ặt crâng… tu cơnh đêếc bấc ngai đha nuôr Ca dong, Cor cóh apêê chr’val zr’lụ da ding ca coong âng chr’hoong Bắc Trà My ta luôn pa chắp zấp râu bh’rợ zêng p’têệt lâng crâng, n’đhơ bh’rợ lướt pr’noong zấp đhị. Lâng bh’rợ cóh apêê chr’val zr’lụ da ding ca coong, apee evel bhươl ch’ngai bha dắh, bh’rợ đha nuôr ặt ma mông đh’rứah lâng zr’lụ nặ nung k’hung k’hêêng âng êế ma nứih, êế bh’năn nắc râu buôn năl. Lâng zấp râu zêng bơơn n’zọ ooy “ âi u loóih”.

          Nắc đợ râu u loóih n’nắc âng đha nuôr âi đơơng chô đợ râu cắh mặ k’đháp k’dâng. Apêê đoo ặt za zum lâng môi trường nha nhự, pa bhlâng u buôn crêê apêê cr’ay. Cóh pr’đơợ n’nắc, Dư án pa dưr zr’lụ Bắc Trà My âng Tầm nhìn thế giới zooi đoọng, âi moọt bhrợ đơớh ( cr’chăl 2006-2010), cơnh lâng rơơm kiêng bhrợ tr’xăl c’năl, bh’rợ âng đha nuôr acoon cóh cơnh lâng bh’rợ pa liêm môi trường.

         Cr’chăl tr’nơợp, cơnh lâng đha nuôr acoon cóh moon za zum lâng đha nuôr Ca dong, Cor cóh chr’hoong Bắc Trà My, tỉn Quảng Nam moon la lay, bh’rợ tr’xăl c’năl, tr’xăl bh’rợ, tr’xăl muy râu loóih, muy đhr’niêng cr’bưn cắh vêy nắc u buôn. Tu cơnh đêếc, tơợ ha lúh c’moo 2011, pr’đhang pa liêm môi trường pa zêng za nươr ôy vel bhươl” bơơn dưr váih. Dự án pa dưr zr’lụ Bắc Trà My âng Tầm nhìn thế giới zooi đoọng âi xơợng bhrợ liêm choom đhị 25 vel âng 6 chr’val cr’noọ. t’coóh Lê Văn Cường, Trưởng bh’rợ xa nay pa dưr zr’lụ chr’hoong Bắc Trà My moon:

          Azi bhrợ têng lâng c’lâng bh’rợ pa liêm môi trường pa zêng za nưowrr ooy vel bhươl, zooi đha nuôr bơơn năl bh’rợ lướt pr’noong zấp đhị ooy nắc pa bhlâng nha nhự, tu c’la apêê đoo nắc buôn cha crêê râu nha nhự âng apêê đoo xái lơi. Tu cơnh đêếc apêê đoo tr’xăl c’năl, apêê đoo bhrợ tềng đong pa liêm lâng  azi công zooi đoọng muy pâng đoọng bhrợ bhr’lậ pa liêm môi trường đhị apêê chr’val âng azi k’rong bhrợ,

         Tơợ apêê hình ảnh trực quan đhị đhăm âng 6 cóh 12 bhr’dzang âng quy trình bhrợ têng pa liêm k’rong pa zêng z’nươr ooy vel bhươl, g’lúh tr’nơợp đha nuôr Ca dong, Cor moon alua ( nắc đợ râu âng loóih lướt pr’noong zấp đhị ooy âng đay âi chô đơơng đợ pr’lúh cr’ay ha c’la đay. T’coóh Nguyễn Hữu Kỳ- Cán bộ bh’rợ xa nay pa dưr zr’lụ chr’hoong Bắc Trà My moon:

            Tơợ bêl apeê đoo ting pấh g’lúh xay trúih ooy bh’rợ tơợp bhrợ têng, nắc đha nuôr âi bơơn lêy a lua nha nhự nha nhiệt lâng apêê đoo kiêng tr’xăl c’năl đơơh. T’piing lâng cơnh bhrợ l’lăm a hây cắh đươi dua pa liêm môi trường nắc dự án zooi đoọng 100% n’đhang đha nuôr công cắh tộ bhrợ, n’đhơ cơnh đêếc tơợ bêl đươi dua pr’đha n’nâu, dự án nắc zooi đoọng 50% a năm nắc đha nuôr ma pấh t’mría đoọng bhrợ, tr’xăl bh’rợ bhrợ đong pa liêm

             Choom moon, bêl âi bơơn năl đợ râu cắh liêm crêê k’đháp k’dâng âng bh’rợ lướt pr’noong đhị ooy đhị ị, cắh liêm crêê tước môi trường, c’rơ tr’mung, bhrợ cắh liêm crêê ooy tr’mông tr’mêếh, pr’loọng đong… pa zêng apêê r’loọng âng vel 2 chr’val Trà Giáp mân jứah zước bhrợ đong pr’noong. N’đhơ dự án pa dưr zr’lụ Bắc Trà My âng Tầm nhìn thế giới zooi đoọng nắc đhêêng 50%, cr’đơơng âng pa choom đoọng ng’cơnh bhrợ. T’coóh Hồ Xuân Út- vel 2, chr’val Trà Giáp, chr’hoong Bắc Trà My, đoọng năl p’xoọng:

         Vêy đong pr’noong, muy nắc k’đhơợng liêm ha c’rơ tr’mung, bơr nắc doó dzợ lướt ch’ngai, boo đhí nắc ặt cóh đong ma lướt pr’noong, vêy đhị tợt, đác ch’ngaach, zư lêy liêm bhlâng, acu lêy nắc liêm crêê bhlâng ha c’rơ tr’mung.

         Ha dợ t’coóh Trần Ngọc Giang- vel 2, chr’val Trà Giáp, chr’hoong Bắc Trà My, bơơn lêy râu liêm crêê âng bh’rợ n’nâu cơnh đâu:

          Bêl bhrợ têng đong pr’noong cơnh đâu doó vêy r’rooi, k’gơu, acu lêy pa bhlâng liêm crêê, liêm vệ sinh, pr’loọng đong cu công âi năl cơnh bhrợ đoọng brương tr’nu p’too moon xay trúih đha nuôr bhrợ pa liêm, k’đhơợng nhâm c’rơ tr’mung doó buôn ca ay luônh cruội.

           5 c’moo ha nua chr’hoong Bắc Trà My zooi đoọng dâng 2.000 pr’loọng đha rựt cắh zấp pr’đơợ bhrợ đong pr’nong vêy đong pr’noong liêm crêê lâng p’too moon apêê pr’loọng vêy pr’đơợ ma bhrợ đong pr’noong đoọng k’đhơợng liêm ha pr’loọng đong lâng vel bhươl. Bh’nơơn nắc choom hơnh déh nắc đợ pr’loọng đong vêy đong pr’noong đhị 6 chr’val zr’nắh k’đháp cơnh Trà Giác, Trà Gioáp, Trà Ka, Trà Đốc, Trà Nú lâng Trà Kót âi dzoóc tơợ 20% tước 80% xoỌc đâu lâng dâng 50% đợ vel đhị apêê chr’val n’nâu vêy đong pr’noong bơơn k’noọ 100%. P’căn Nguyễn Thị Minh Thư- Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Bắc Trà My đoọng năl:

          Azi âi k’đhơợng xay ghít liêm apêê ban k’đhơợng bhrợ chr’val xay bhrợ liêm choom đợ zên âng dự án xoỌc bhrợ têng, t’bhlâng p’too moon đha nuôr đoọng đha nuôr đơớh bơơn năl cóh bh’rợ ươi dua zư lêy đong pr’noong công cơnh pa liêm vel bhươl. K’đươi UBND apêê chr’val, ngành y tế đươi dua zấp râu apêê zên tơợ bh’rợ bhrợ pa dưr vel bhươl t’mêê, apêê bh’rợ cr’noọ cr’niêng k’tiếc k’ruung công cơnh ươi dua apêê zên ngân sách pa dưr kinh tế chr’hoong, đoọng bhrợ t’bhúah pr’đhang “ pa liêm môi trường pa zêng za nươr ooy vel bhươl” cơnh lâng apêê chr’val cắh vêy dự án tầm nhìn thế giới cắh cậ apêê vel chr’val âng dự án cắh zấp pr’đơợ đoọng zooi bhrợ.

             Choom moon, liêm choom đhị 5 c’moo xay bhrợ bh’rợ xa nay “ pa liêm môi trường za nươr ooy vel bhươl” đhị 25 vel âng 6 ch’val cr’noọ cóh vel đong chr’hoong Bắc Trà My âi lêy ghít “ bêl đha nuôr tr’xăl bh’rợ, tr’xăl c’năl, nắc pr’ặt tr’mông âng apêê đoo tr’xăl ting c’lâng liêm crêê lấh./.

Vệ sinh môi trường dựa vào cộng đồng:

Khi người dân thay đổi hành vi

            Chương trình vệ sinh môi trường dựa vào cộng đồng do ban quản lý chương trình phát triển vùng huyện Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam thực hiện tại 6 xã vùng cao đã bước đầu phát huy hiệu quả. Nếu như trước đây, đồng bào Cadong không có thói quen giữ vệ sinh môi trường, sức khỏe không đảm bảo, thì nay mọi thứ đã thay đổi. Cách làm từ xã Trà Ka, Trà Giáp, Trà Giác là đẩy mạnh công tác tuyên truyền và hỗ trợ một phần kinh phí để người dân xây nhà vệ sinh…

           Bao đời nay, sống với rừng, ăn rừng, ở rừng…nên đại bộ phận đồng bào Cadong, Cor ở các xã vùng cao của huyện Bắc Trà My luôn tâm niệm mọi sinh hoạt đều gắn với rừng, kể cả việc đi tiểu, đi tiêu bừa bãi. Và việc ở các xã vùng cao, các thôn, bản vùng sâu, vùng xa, việc đồng bào sống chung với những khu vực bốc mùi hôi thối đậm đặc của phân người là điều khá đương nhiên. Và tất cả đều được đổ lỗi cho hai từ “thói quen”

Chính những thói quen đó của bà con số đã mang lại những hệ lụy khó lường. Họ phải sống chung với môi trường ô nhiểm, rất dễ nhiễm các bệnh về tiêu hóa, hô hấp. Trong điều kiện đó, Dự án phát triển khu vực Bắc Trà My do Tầm nhìn thế giới tài trợ, đã vào cuộc rất sớm (giai đoạn 2006-2010), với mong muốn thay đổi nhận thức, hành vi của đồng bào dân tộc thiểu số với vấn đề vệ sinh môi trường.

             Thời kỳ đầu, đối với đồng bào dân tộc thiểu số nói chung và đồng bào Cadong, Cor ở huyện Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam nói riêng, việc thay đổi nhận thức, thay đổi hành vi, thay đổi một thói quen, một tập tục không phải là chuyện đơn giản. Vì vậy, từ đầu năm 2011, “mô hình vệ sinh môi trường tổng thể dựa vào cộng đồng” được ra đời. Dự án phát triển khu vực Bắc Trà My do Tầm nhìn thế giới tài trợ đã thực hiện thành công tại 25 thôn của 6 xã mục tiêu. Ông Lê Văn Cường-Trưởng chương trình phát triển vùng huyện Bắc Trà My nói:

           Chúng tôi tác động bằng phương pháp vệ sinh môi trường tổng thế dựa vào cộng đồng, giúp cho đồng bào nhận thức được việc đi tiêu bừa bãi rất là kinh tởm, vì chính bản thân họ sẽ ăn phân của họ, vì vậy mà họ thay đổi nhận thức, họ xây dựng nhà vệ sinh và chúng tôi cũng hỗ trợ một phần để cải thiện vệ sinh môi trường tại các xã mà chúng tôi tập trung

           Từ những hình ảnh trực quan sinh động tại hiện trường của 6 trong 12 bước của quy trình kích hoạt vệ sinh tổng thể dựa vào cộng đồng, lần đầu tiên người dân Cadong, Cor, thừa nhận “chính những thói quen đi tiêu bừa bãi của mình đã mang đến mầm bệnh cho mình. Ông Nguyễn Hữu Kỳ-Cán bộ chương trình phát triển vùng huyện Bắc Trà My nói

            Từ khi người ta tham dự truyền thông về buổi kích hoạt thì người dân cảm thấy ghê tởm và họ muốn thay đổi nhận thức ngay. So với cách làm trước kia không áp dụng vệ sinh môi trường thì dự án hỗ trợ 100% nhưng bà con vẫn không chịu làm, nhưng từ khi áp dụng mô hình này, dự án chỉ hỗ trợ 50% kinh phí nhưng bà con đăng ký giành giật nhau để làm, thay đổi hành vi làm nhà vệ sinh.

            Có thể nói, khi đã nhận thức được những tác hại khôn lường của việc đi tiêu bừa bãi, ảnh hưởng đến môi trường, sức khỏe, gây thiệt hại nặng về kinh tế, lợi ích gia đình…toàn bộ các hộ dân của thôn 2 xã Trà Giáp đồng loạt đăng ký làm nhà vệ sinh. Mặc dù dự án phát triển khu vực Bắc Trà My do Tầm nhìn thế giới tài trợ chỉ hỗ trợ 50% kinh phí, kèm theo hướng dẫn cách làm. Ông Hồ Xuân Út-Thôn 2 xã Trà Giáp, huyện Bắc Trà My cho  biết thêm:

              Có nhà vệ sinh, một là đảm bảo tốt cho sức khỏe, hai là khỏi phải đi xa, trời mưa gió chúng ta ngồi tại chỗ, có chỗ ngồi, có nước sạch, bảo vệ rất tốt, tôi thấy sẽ đảm bảo tốt về sức khỏe

         Còn ông Trần Ngọc Giang-Thôn 2 xã Trà Giáp, huyện Bắc Trà My nhận thấy cái lợi của việc làm này như sau:

          Khi xây dựng nhà vệ sinh như thế này không có ruồi, muỗi, tôi thấy rất đồng tình ủng hộ, rất đảm bảo vệ sinh, gia đình tôi cũng biết được kỷ thuật mình làm để mai mốt tôi vận động tuyên truyền bà con mình làm cho đạt, đảm bảo vệ sinh cho khỏi bị dịch tả.

         5 năm qua huyện Bắc Trà My hỗ trợ cho khoảng 2.000 gia đình nghèo không đủ điều kiện làm nhà vệ sinh có nhà vệ sinh khang trang sạch sẽ và khuyến khích các hộ có điều kiện chủ động làm nhà vệ sinh để đảm bảo vệ sinh cho gia đình và cộng đồng. Kết quả đáng khích lệ là tỷ lệ hộ có nhà vệ sinh tại 6 xã khó khăn như Trà Giác, Trà Giáp, Trà Ka, Trà Đốc, Trà Nú và Trà Kót đã tăng từ 20% lên đến 80% hiện tại và khoảng 50% số thôn tại các xã này có tỷ lệ nhà vệ sinh đạt gần như 100%. Bà Nguyễn Thị Minh Thư-Phó Chủ tịch UBND huyện Bắc Trà My cho biết:

          Chúng tôi đã chỉ đạo sát các ban quản lý xã triển khai hiệu quả nguồn khinh phí dự án đang thực hiện, tiếp tục tuyên truyền để người dân ý thức hơn nữa trong việc sữ dụng bảo quản nhà vệ sinh cũng như vệ sinh thôn xóm. Chỉ đạo UBND các xã, ngành ý tế tận dụng tất cả các nguồn vốn từ chương trình nông thôn mới, các chương trình mục tiêu quốc gia cũng như tận dụng các nguồn ngân sách phát triển kinh tế xã hội huyện để nhân rộng mô hình “vệ môi trường tổng thể dựa vào cộng đồng” đối với các xã không có dự án TNTG hoặc các thôn xã mà dự án không đủ nguồn lực để can thiệp.

         Có thể nói, hiệu quả qua 5 năm triển khai chương trình “vệ sinh môi trường tổng thể dựa vào cộng đồng”  tại 25 thôn của 6 xã mục tiêu trên địa bàn huyện Bắc Trà My đã cho thấy rõ “khi người dân thay đổi hành vi, thay đổi nhận thức, thì cuộc sống của họ sẽ thay đổi theo hướng tích cực hơn”./.