Xang hiệp Định Giơnevơ, đoọng p’too đha nuôr gung dưr pa chô pa zum k’tiếc k’ruung. Trung ương Đảng Quyết định bhrợ pa dưr Đài truyền thanh Vĩnh Linh đh’rứah lâng c’bhúh loa truyền thanh pác bhrợ 5 bha nụ n’juối ch’ngai 1500 mét n’đắh bắc toor k’ruung Bến Hải, tỉnh Quảng Trị. Đài Truyền thanh Vĩnh Linh đh’rứah lâng c’bhúh loa c’noong tuyến âi chroi đoọng p’têệt ch’ngai sóng, đơơng âng P’rá Việt Nam chr’va ch’ngai. Đhị râu bom đạn, “ đh’riêng p’rá k’đị loi xa nul bom” âi p’too moon đha nuôr gung dưr pay pa chô k’tiêc k’ruung….

     Tơợ c’moo 1954 tước c’moo 1964, mị n’đắh toor k’ruung Hiền Lương- Bến Hải pa đhêy pa nănh ch’rắh n’đhơ cơnh đêếc đợ g’lúh p’cắh g’lăng loom choom p’rá dưr váih ting t’ngay ting bhrơợng. chính quyền Sài Gòn bhrợ pa dưr c’bhúh loa truyền thanh bấc ơl n’đắh nam toor k’ruung, ton xay moon p’lệt c’lâng xa nay âng Đảng hêê. T’coóh Đinh Văn Quang, bêl ahay nắc đội Trưởng Đội dân quân tự vêh Hiền Lương đoọng năl: đoọng zêl prúh đợ boóp p’rá p’tốc t’váih lệt chêr tơợ loa trúih toor k’ruung Bến Hải. tơợ đâu, muy g’lúh “ tr’zêl xa nul” bhlưa 2 n’đắh toor k’ruung dưr váih  bhrơợng. zấp bêl toor k’rung n’đắh Nam bhrợ loa t’mêê chr’va ch’ngai lấh nắc toor k’ruung n’đắh Bắc công c’đhâng loa công suất k’rơ lấh. x’ría n’đắh Bắc đớc 2 bêệ loa công súât k’rơ, ga mắc mơ  a pậ p’tặ ha roo nắc vêy ha dợ mặ k’đị xa nul loa âng chính quyền Sài Gòn đớc cóh toor k’ruung n’đắh Nam. Đha nuôr ặt ch’ngai đhị c’noong tuyến k’zệt cây số công dzợ bơơn xơợng ghít râu xay moon tơợ toor k’ruung n’đắh Bắc chr’va đơơr. T’coóh Đinh Văn Quang đoọng năl: “Mị n’đắh tr’thi bhrợ pa dưr loa đài. Apêê đoo xay trúih p’tốc t’váih lệt chêr, nắc a hêê công vêy loa đoọng moon pa ghít c’lâng xa nay, chính sách ang Đảng, gung dưr pay pa zum Bắc- Nam. Mị n’đắh tr’thi bhrợ pa dưr loa, tr’nơợp apêê đoo bhrợ muy bêệ loa xoọc mơ đhêêng nắc chọ pa zum muy đhị 25-30 bêệ loa, bhrợ bấc bha nụ cơnh đêếc. vêy đoo loa moon đhị đâu nắc tước cóh Dốc Miếu công xơợng.”

     Cơnh lâng bấc  bha ar xrắ pr’hay chr’nắp, Đài Truyền thanh Vĩnh Linh âi xay moon pa cắh đợ bh’rợ lệt chêr âng c’bhúh a rập đoọng bhrợ pa hư Hiệp định Giơ-ne-vo, pác clắh 2 miền Nam- Bắc, t’đang k’đươi đha nuôr miền Nam gung dưr zêl prúh. T’coÓh Nguyễn Mạnh Thí, ặt cóh chr’val Trung Hải  n’đặh Nam toor k’ruung  xay trúih cớ, bêl đêếc, Mỹ lâng chính quyền Sài Gòn bhrợ t’váih vel chiến lược, bhrợ t’váih vel pr’đhang, đợ c’bhúh loa truyền thanh bấc ơl đoọng pa cắh c’rơ âng đay, n’đhơ cơnh đêếc  đha nuôr công muy loom pa chắp tước miền Bắc, mâng loom chắp đươi ooy cách mạng. zấp bêl đơơr xa nul loa tơợ toor k’ruung n’đắh Bắc dưr đơơr nắc đha nuôr cnoong tuyến cơnh bơơn xơợng p’rá âng ma nứih đong. Vêy g’lúh, Mỹ xươl bhri p’tộ bom xiêr ooy thị trấn Hồ Xá, Đài Truyền thanh Vĩnh Linh zêng hư zớch, sóng pa xul nắc tr’toọt. Đài âng a rập cóh toor k’ruung n’đắh Nam xay moon: Vĩnh Linh crêê bom bhrợ pa hư, Bí thư Khu uỷ chêệt, 2 phát thanh viên âng Đài truyền thanh Vĩnh Linh lấh chêệt… Đha nuôr tợt pr’ngâu xơợng k’rang k’uôl. Nắc đhêêng cơnh 2 tiếng bhrợ bhr’lậ hư zớch, tơợ n’đắh Bắc toor k’ruung dưr đơơr p’rá âng phát thanh viên xay moon xa nay  lệt chêr âng đài a rập.

     Đha nuôr nắc bhui har cắh cơnh. T’coóh Nguyễn Mạnh Thí trúih: “Bêl đêếc, Đài truyền thanh âng Vĩnh Linh hêê vêy tr’toọt muy cr’chăl, pa bhlâng k’uôl. N’đhơ cơnh đêếc xang muy bơr tiếng đồng hồ, c’lâng a ngoọn p’têệt cớ lâng bơơn xơợng xa nul loa. Bêl đêếc Đài hêê  đơớh xay moon ghít râu lệt chêr lâng apêê đồng chí âng apêê đoo xay moon lấh chêệt bil nắc apêê đồng chí âi t’đang moon, bhrợ t’váih râu mâng loom ha đha nuôr lâng  moon ghít đợ râu xay moon n’nắc cắh vêy a lua.”

     Tơợ c’moo 1955 tước c’moo 1964, bấc cr’chăl pa xul záp t’ngay âng Đài truyền thanh Vĩnh Linh nắc p’têệt xa nul âng Đài P’rá Việt Nam. Đhị zr’lụ c’noong tuyến, apêê t’rúih âng Đài P’rá Việt Nam âi t’đang t’pấh râu k’rang ch’mêệt xơợng  âng đha nuôr mị n’đắh toor k’ruung Bến Hải… Ngai âi ting ma mông cóh c’noong tuyến apêê c’moo n’nắc, nắc cắh choom ha vil bhr’ươr hát pr’hát Huế lâng pr’dhát Bình Trị Thiên liêm cha ngoor. Liêm chr’nắp bhlâng nắc apêê t’rúih p’too bộ đội, thư pa gơi lính miền Nam, t’rúih tiếng thơ Châu Loan… p’rá  âng xa nay crêê liêm âi t’mêếh loom luônh âng bấc ngai. Bấc ma nứih lính n’đắh tốh chiến tuyến bhrợ đoọng ha chính quyền, quân đội Sài Gòn đơớh ma bơơn n’năl, lơi jợ súng rạch chô lâng cách mạng.

     Bấc c’moo c’xêê đế quốc Mỹ ra hô ra hăm glâm bom pa hư, đha nuôr nắc zêng lướt tơơi ặt đhấc zr’lụ c’noong tuyến. t’ngay đêếc, mị n’đắh toor k’ruung Hiền Lương dưr váih vành đai na noóh, nắc đhêêng dzợ apêê cán bộ pa bhrợ cách mạng ặt ga bọ n’đhơ cơnh đêếc nắc công zêng moọt ặt cóh hầm. c’bhúh loa truyền thanh trúih c’noong tuyến crêê ta pa hư. Bêl đêếc, t’coóh Lê Công Cầu nắc Bí thư Chi bộ vel Hiền Lương n’jứah bhrợ CHủ nhiẹm HTX tu cơnh đêếc bơơn pay đoọng muy bêệ radio k’tứi  ta luôn bơơn t’coóh k’tiêu đơơng cóh a chắc. đoọng zấp ngai bơơn xơợng Đài p’rá Việt Nam, t’coóh Cầu p’têêt c’lâng a ngoọn muy ooy, zấp  hầm đớc muy bêệ loa. Zấp bêl pa xul Đài, đha nuôr cóh hầm zêng bơơn xơợng ghít. T’coóh Cầu trúih, zấp bêl xơợng Ava Hồ chúc tết cóh làn sóng Đài P’rá Việt Nam, đha nuôr Vĩnh Linh záp ngai công xơợng ha der loom kiêng rêên. Tết c’moo 1969 đhị Đài P’rá Việt Nam đha nuôr bơơn xơợng Ava Hồ đọc thư chúc Tết:

    Cắh ngai bhr’nêy công nắc đoo x’ría hơớ  Ava Hồ chúc Tết tước đha nuôr prang k’tiếc k’ruung. C’moo dêếc xơợng Ava cắh dzợ, đha nuôr c’noong tuyến zấp ngai  hay chơớ cắh mặ k’đhơợng loom, k’đhơợng đác mắt. t’coóh Lê Công Cầu hay cớ: zấp cán bộ chiến sĩ đồn Hiền Lương bêl k’đhơợng bhai n’tăm chọ đhị ta la cờ đoọng hay chơớ Ava, záp ngai zêng ma rêên pị. cơnh đêếc nắc, đha nuôr c’noong tuyến cắh dzợ bơơn đương hơnh Ava lướt đhị poong Hiền Lương đoọng moọt ooy Nam: “Bêl đêếc, loom tin âng cán bộ, âng đha nuôr bhrơợng griing bhlâng, zr’nắh xr’dô bhlâng, n’đhơ cơnh đêếc cắh ngai đhur loom. Muy chu đha nuôr bơơn xơợng Đài âng hêê, apêê đoo chắp đươi bhlâng. Azi bhrợ lễ c’lêng Ava đhị vel đong, đha nuôr apêê đoo zêng rêên, n’đhơ đha nuôr, n’đhơ cán bộ du kích bhrợ lễ zêng rêên. Xang n’nắc nắc t’đang moon t’bơơn  bh’nơơn đoọng xay trúih lâng Ava.”

     Nâu câi, záp ngai moọt ooy Nam lướt ooy Bắc, lướt z’lấh bêệ poong Hiền Lương công dzợ bơơn lêy t’crô loa ga mắc ta đớc đhị C’kir k’tiêc k’ruung chr’nắp Hiền Lương- Bến Hải. bấc ngai bhrợ phát thanh t’ngay n’nắc nâu câi ngai dzợ ngai lấh bil. K’tiếc k’ruung n’nâu, da ding ca coong n’nâu nắc cắh mơ choom ha vil c’rơ g’lêếh âng apêê âi đơơng âng p’rá Việt Nam đh’rứah lâng cr’noọ cr’niêng pa zum pa chô muy ooy chr’va ch’ngai cóh prang k’tiếc c’noong tuyến c’moo đêếc./.

TIẾNG LOA KHÁT VỌNG THỐNG NHẤT NON SÔNG

      Sau hiệp định Giơnevơ, nhằm động viên nhân dân đấu tranh thống nhất đất nước, Trung ương Đảng quyết định xây dựng Đài truyền thanh Vĩnh Linh cùng hệ thống loa truyền thanh, phân bố thành 5 cụm suốt chiều dài 1500 mét ở bờ bắc sông Bến Hải, tỉnh Quảng Trị. Đài truyền thanh Vĩnh Linh cùng hệ thống loa giới tuyến đã góp phần nối dài cánh sóng, đưa Tiếng nói Việt Nam vang xa. Dưới làn mưa bom bão đạn, “tiếng nói át tiếng bom” đã cổ vũ, động viên nhân dân đấu tranh giải phóng đất nước…

     Từ năm 1954 đến năm 1964, đôi bờ Hiền Lương- Bến Hải ngưng tiếng súng nhưng những cuộc đấu trí, đấu lý diễn ra ngày càng căng thẳng. Chính quyền Sài Gòn xây dựng hệ thống loa truyền thanh đồ sộ bên bờ Nam, xuyên tạc đường lối, chủ trương của Đảng ta. Ông Đinh Văn Quang, nguyên đội Trưởng Đội dân quân tự vệ Hiền Lương cho biết, để đập tan luận điệu xuyên tạc phát ra từ dàn loa lớn của địch ở phía bờ Nam, bên bờ Bắc ta đặt nhiều cụm loa dọc sông Bến Hải. Từ đây, một cuộc “chọi âm thanh” giữa 2 bờ giới tuyến diễn ra quyết liệt. Mỗi lần bờ Nam dựng loa mới vang xa hơn là bờ Bắc lại đấu giàn loa công suất mạnh hơn. Cuối cùng phía Bắc đặt cặp loa công suất lớn, to bằng cái nong phơi lúa mới át được tiếng loa của chính quyền Sài Gòn đặt ở bờ Nam. Bà con ở cách xa giới tuyến cả chục cây số vẫn nghe rõ tiếng nói thân thương từ bờ Bắc vọng sang. Ông Đinh Văn Quang cho biết: “Hai bên thi thố nhau xây dựng loa đài. Họ tuyên truyên truyền tầm bậy, thì mình cũng phải có loa để nói rõ đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, đấu tranh thống nhất Bắc – Nam Hai bên thi lao, đầu họ làm một loa vừa thì làm một chum 25 đến 30 chục lao, làm rất nhiều chùm. Có những cái loa nói ở đây mà tận trong Dốc Miếu nghe.”

     Với những bài viết sắc bén, Đài Truyền thanh Vĩnh Linh đã vạch trần thủ đoạn của kẻ thù phá hoại Hiệp định Giơ-ne-vơ, chia rẽ hai miền Nam- Bắc, kêu gọi đồng bào miền Nam vùng lên đấu tranh. Ông Nguyễn Mạnh Thí, ở xã Trung Hải bên bờ Nam kể lại, hồi đó, Mỹ và chính quyền Sài Gòn lập ấp chiến lược, xây dựng làng kiểu mẫu, đặt hệ thống loa truyền thanh đồ sộ để phô trương sức mạnh, nhưng bà con vẫn một lòng hướng về miền Bắc vững tin vào cách mạng. Mỗi khi tiếng loa từ bờ Bắc cất lên là đồng bào giới tuyến như nghe được tiếng nói người thân. Có lần, Mỹ điên cuồng dội bom xuống thị trấn Hồ Xá, Đài Truyền thanh Vĩnh Linh bị hư hỏng, sóng phát thanh gián đoạn. Đài của địch ở bờ Nam rêu rao: Vĩnh Linh bị bom hủy diệt, Bí thư Khu ủy chết, 2 phát thanh viên của Đài Truyền thanh Vĩnh Linh bỏ mạng....Bà con nín lặng lo lắng. Chỉ sau vài giờ khắc phục hư hỏng, từ bên bờ Bắc lại vang lên lời xướng của phát thanh viên bác bỏ thông tin sai trái xuyên tạc của Đài địch.

      Bà con vỡ òa vui sướng. Ông Nguyễn Mạnh Thí kể: “Lúc đó, Đài truyền thanh của Vĩnh Linh mình có gián đoạn đi một thời gian, rất lo. Nhưng mà sau mấy tiếng đồng hồ, đường dây nối lại và nghe được tiếng loa. Lúc đó Đài mình phản bác lại tin này ngay và các đồng chí mà nó đã  tuyên truyền là bị tiêu diệt rồi thì các đồng chí đã lên tiếng tạo niềm tin cho dân và khẳng định nguồn tin đó không đúng sự thật.”

     Từ năm 1955 đến năm 1964, phần lớn thời lượng phát sóng hàng ngày của Đài Truyền thanh Vĩnh Linh là tiếp âm Đài Tiếng nói Việt Nam. Tại khu vực giới tuyến, các chương trình của Đài Tiếng nói Việt Nam đã cuốn hút sự quan tâm theo dõi của người dân đôi bờ Bến Hải....Ai đã từng sống ở giới tuyến những năm đó hẳn còn nhớ mãi giọng ca Huế và dân ca Bình Trị Thiên ngọt ngào. Sâu sắc nhất là các chương trình binh vận, thư gửi lính miền Nam, chương trình tiếng thơ Châu Loan…Tiếng nói chính nghĩa đánh thức lương tri của bao người. Nhiều người lính bên kia chiến tuyến phục vụ cho chính quyền, quân đội Sai Gòn sớm giác ngộ, bỏ súng trở về với cách mạng.

     Những năm tháng đế quốc Mỹ ồ ạt ném bom phá hoại, người dân phải sơ tán ra khỏi vùng giới tuyến. Ngày đó, đôi bờ Hiền Lương trở thành vành đai trắng, chỉ còn các cán bộ hoạt động cách mạng bám trụ nhưng phải ở dưới hầm. Hệ thống loa truyền thanh dọc giới tuyến bị đánh phá. Hồi đó, ông Lê Công Cầu là Bí thư Chi bộ thôn Hiền Lương vừa làm Chủ nhiệm HTX nên được cấp trên tặng một chiếc rađiô nhỏ luôn được ông mang theo bên mình. Để mọi người được nghe Đài Tiếng nói Việt Nam, ông Cầu cho đấu nối đường dây thông các với nhau, mỗi hầm đặt một cái loa. Mỗi lần mở Đài, bà con ở dưới hầm đều nghe rõ. Ông Cầu kể, mỗi lần nghe Bác Hồ chúc tết trên làn sóng Đài TNVN, bà con Vĩnh Linh ai cũng nghẹn ngào, rưng rưng. Tết năm 1969 qua Đài tiếng nói Việt Nam bà con được nghe Bác Hồ đọc thư chúc Tết:

“Năm qua thắng lợi vẻ vang

Năm nay tiền tuyến chắc càng thắng to

Vì độc lập, vì tự do

Đánh cho Mỹ cút, đánh cho ngụy nhào

Tiến lên! Chiến sĩ, đồng bào.

Bắc – Nam sum họp xuân nào vui hơn”

     Không ngờ đó cũng lần cuối cùng Bác Hồ chúc Tết đến đồng bào cả nước. Năm đó nghe tin Bác mất, bà con giới tuyến tuôn trào nước mắt. Ông Lê Công Cầu nghẹn ngào nhớ lại: Tất cả cán bộ chiến sỹ đồn Hiền Lương khi cầm dải băng tang đen thắt lên lá cờ để tang Bác ai cũng bật khóc. Vậy là người dân giới tuyến không  được đón Bác qua cầu Hiền Lương để vào Nam: “Hồi đó, lòng tin của cán bộ, của dân sắt đá lắm, ác liệt lắm nhưng không ai nao núng. Một lần đồng bào nghe được Đài của mình họ tin tưởng lắm. Chúng tôi  làm lễ truy điệu Bác tại địa phương, dân họ thương họ khóc, cả dân cả cán bộ du kích làm lễ đều khóc. Sau đó phát động lập công dâng Bác.”

     Bây giờ, những ai vào Nam ra Bắc đi qua cây cầu Hiền Lương vẫn còn nhìn thấy chùm loa lớn đặt tại Di tích quốc gia đặc biệt Hiền Lương- Bến Hải. Những người làm phát thanh ngày ấy nay  người còn, người mất. Tổ quốc này, non sông này mãi mãi ghi nhớ công lao của những người đưa Tiếng nói Việt Nam cùng khát vọng thống nhất vang xa trên vùng đất giới tuyến năm xưa…/.