Sau khi hợp nhất địa giới hành chính, Tuyên Quang trở thành địa phương có diện tích chè lớn nhất cả nước với hơn 27.500 ha, trong đó có trên 7.000 ha chè Shan tuyết cổ thụ phân bố ở độ cao trên 800 mét, tập trung tại các vùng như Cao Bồ, Thông Nguyên, Hồ Thầu, Nậm Dịch và Hồng Thái. Những cây chè phủ đầy rêu phong, tuổi đời hàng trăm năm không chỉ là vùng nguyên liệu đặc sản mà còn được các nhà khoa học đánh giá là một trong những quần thể lưu giữ nguồn gen quý của cây chè Việt Nam.

Với đồng bào Dao và nhiều dân tộc sinh sống dưới chân Tây Côn Lĩnh, cây chè không đơn thuần là cây trồng mang lại thu nhập mà còn là một phần của đời sống văn hóa. Chén trà Shan tuyết luôn là lời chào đầu tiên dành cho khách quý, thể hiện sự hiếu khách và nét đẹp truyền thống của người vùng cao.

Ông Đặng Văn Điềm, Trưởng thôn Lùng Tao, xã Cao Bồ cho biết, từ bao đời nay, mỗi khi có khách đến nhà, việc đầu tiên của gia chủ là pha ấm trà Shan tuyết để mời khách. Đó không chỉ là một thói quen mà còn là nét văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Đối với người dân, mỗi gốc chè cổ thụ đều được coi là tài sản của gia đình và của cả bản làng. Bà Triệu Mùi Chản, người dân xã Thông Nguyên chia sẻ rằng dù tuổi đã cao, bà vẫn cố gắng lên núi hái chè khi còn đủ sức khỏe bởi theo bà, cây chè đã gắn bó với cuộc đời của biết bao thế hệ và uống trà Shan tuyết cũng là cách để gìn giữ sức khỏe. Cùng quan điểm đó, chị Lý Mùi Nhất cho biết bà con luôn ý thức không tận thu, chỉ hái đúng vụ để cây có thời gian phục hồi, tiếp tục sinh trưởng khỏe mạnh.

Chính những kinh nghiệm canh tác truyền thống như thu hái đúng thời điểm, bảo vệ cây mẹ, không khai thác quá mức đã trở thành nền tảng để địa phương phát triển vùng chè theo hướng hữu cơ, bảo vệ hệ sinh thái và nâng cao giá trị sản phẩm.

Để bảo tồn quần thể chè Shan tuyết cổ thụ, nhiều chương trình hỗ trợ đã được triển khai, từ phục hồi diện tích chè suy thoái, hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc theo hướng hữu cơ đến xây dựng chuỗi liên kết giữa người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Song song với đó là phát triển du lịch cộng đồng nhằm gia tăng giá trị của vùng chè.

Theo ông Đặng Văn Quang, Trưởng thôn Lùng Tao, xã Cao Bồ, thông qua các dự án hỗ trợ, người dân được tập huấn kỹ thuật chăm sóc, trồng dặm chè, đồng thời được hướng dẫn phát triển du lịch cộng đồng. Hệ thống biển chỉ dẫn, các hộ làm homestay từng bước được hình thành, giúp du khách dễ dàng tiếp cận và tạo thêm nguồn thu nhập cho người dân địa phương.

Từ những búp chè được thu hái trên núi cao, nhiều hợp tác xã đã đầu tư chế biến sâu, tạo ra các dòng sản phẩm chất lượng cao phục vụ thị trường trong và ngoài nước. Đáng chú ý, sản phẩm Chè Shan tuyết Hồng Thái (1 tôm, 1 lá) vừa được công nhận đạt chuẩn OCOP 5 sao cấp quốc gia, mở ra cơ hội tiếp cận các thị trường cao cấp.

Anh Lý Thành Nhân, Giám đốc Hợp tác xã chế biến chè Phìn Hồ cho biết, cách đây khoảng 15 năm, cân trà đầu tiên của hợp tác xã chỉ bán được khoảng 250 nghìn đồng. Đến nay, nhờ áp dụng quy trình sản xuất tiên tiến, nhiều sản phẩm trà có giá từ 15 đến 20 triệu đồng/kg. Mỗi năm, hai nhà máy của hợp tác xã sản xuất khoảng 500 tấn trà khô, trong đó khoảng 10% được xuất khẩu trực tiếp sang Đài Loan và thị trường châu Âu, còn lại tiêu thụ trong nước.

Theo ông Tô Đức Hiện, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Tuyên Quang, việc triển khai các mô hình chăm sóc chè Shan tuyết theo hướng hữu cơ đã nâng cao đáng kể năng lực của cộng đồng địa phương. Người dân không chỉ được tiếp cận kỹ thuật mới mà còn tham gia tích cực vào các hoạt động bảo tồn, phục hồi quần thể chè cổ thụ.

Không chỉ mang lại giá trị kinh tế từ sản phẩm trà, những cánh rừng chè Shan tuyết cổ còn mở ra cơ hội phát triển du lịch cộng đồng.

Những năm gần đây, nhiều hộ dân ở xã Cao Bồ đã cải tạo nhà ở để làm homestay, tổ chức các hoạt động trải nghiệm như hái chè, sao chè thủ công, thưởng trà, giới thiệu văn hóa và ẩm thực của đồng bào Dao. Tuy nhiên, theo người dân, du lịch vẫn đang trong giai đoạn đầu phát triển, hạ tầng giao thông và kỹ năng làm du lịch còn nhiều hạn chế.

Ông Đặng Văn Điềm, Bí thư Chi bộ thôn Lùng Tao cho biết hiện mới có một số hộ dân đón khách theo các tour du lịch. Khó khăn lớn nhất là giao thông vào vùng chè còn nhiều trở ngại, đặc biệt vào mùa mưa. Người dân cũng mong muốn được tiếp tục tham gia các lớp tập huấn để nâng cao kỹ năng đón tiếp và phục vụ du khách chuyên nghiệp hơn.

Đồng hành cùng địa phương, nhiều chương trình hỗ trợ của các tổ chức quốc tế đã được triển khai. Bà Nguyễn Thị Thu Huyền, Điều phối viên Chương trình quốc gia của UNDP cho biết, mục tiêu của dự án là vừa bảo tồn hệ sinh thái Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh, vừa huy động người dân tham gia phục hồi diện tích chè suy thoái, xây dựng năng lực cộng đồng và phát triển du lịch gắn với quần thể chè Shan tuyết cổ thụ.

Là một trong những hộ làm du lịch, chị Cháng Thị Bích cho biết thông qua các khóa đào tạo, người dân đã từng bước biết cách tổ chức hoạt động trải nghiệm, đón tiếp khách bài bản hơn, đồng thời giới thiệu hiệu quả hơn những giá trị đặc sắc của chè Shan tuyết và văn hóa địa phương.

Thực tế cũng cho thấy khi người dân trực tiếp tham gia chuỗi dịch vụ du lịch, cây chè không chỉ tạo thu nhập từ bán nguyên liệu hay sản phẩm trà mà còn tạo việc làm cho các hộ làm homestay, hướng dẫn viên, người chế biến ẩm thực và các nghệ nhân địa phương.

Theo ông Hoàng Văn Lượng, Phó Chủ tịch UBND xã Cao Bồ, thời gian tới địa phương sẽ tiếp tục phối hợp với các hiệp hội, đơn vị liên quan tổ chức các lớp tập huấn, hướng dẫn người dân sản xuất chè hữu cơ, trồng dặm, chăm sóc và liên kết tiêu thụ sản phẩm, tạo nền tảng để phát triển kinh tế gắn với bảo tồn tài nguyên bản địa.

Những tín hiệu tích cực từ vùng chè Shan tuyết cho thấy hướng đi kết hợp giữa bảo tồn nguồn gen, phát triển nông nghiệp hữu cơ, chế biến sâu và phát triển du lịch cộng đồng đang mang lại hiệu quả rõ nét. Khi giá trị của cây chè được mở rộng từ sản phẩm nông nghiệp sang văn hóa, dịch vụ và trải nghiệm, người dân cũng có thêm động lực gìn giữ những cánh rừng chè cổ - tài sản vô giá của đại ngàn Tây Côn Lĩnh.

Để hiện thực hóa mục tiêu đưa chè Shan tuyết trở thành "cây kinh tế, cây văn hóa và cây du lịch" của địa phương, Tuyên Quang vẫn cần tiếp tục đầu tư đồng bộ về hạ tầng giao thông, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, mở rộng sản xuất hữu cơ và đẩy mạnh quảng bá trên các nền tảng số. Khi chính quyền, doanh nghiệp, hợp tác xã, nhà khoa học và người dân cùng chung tay, những "báu vật xanh" của vùng cao sẽ tiếp tục được gìn giữ, phát huy giá trị và từng bước đưa thương hiệu chè Shan tuyết Tuyên Quang vươn xa trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.