Khi giá trị của những vật nuôi truyền thống không còn như trước, nhiều hộ dân ở vùng sâu, vùng xa của tỉnh Nghệ An đã chủ động tìm kiếm hướng sản xuất mới. Qua tham quan, học hỏi và thử nghiệm, dúi, nhím, chồn hương đang trở thành lựa chọn của một số hộ dân, từ những mô hình phát triển tự phát ở vùng cao đến các chương trình hỗ trợ sinh kế cho hộ nghèo, hộ cận nghèo.

Gia đình ông Vi Văn Đào ở xã Mường Ham, tỉnh Nghệ An từng là một trong những hộ đạt chứng nhận vườn mẫu nông thôn mới của địa phương với mô hình chăn nuôi trâu, bò kết hợp trồng keo và nuôi cá. Có thời điểm, gia đình ông duy trì thường xuyên hơn chục con trâu, bò.

Tuy nhiên, vài năm gần đây, giá trâu bò giảm, trong khi nguồn thức ăn tự nhiên ngày càng hạn chế do diện tích trồng keo tăng lên. Thu nhập từ chăn nuôi không còn như trước, ông Đào quyết định chuyển hướng sau những chuyến tham quan, học hỏi mô hình ở các địa phương.

Từ 100 triệu đồng vốn tín dụng ưu đãi lãi suất thấp, cùng khoảng 50 triệu đồng tiền bán trâu, ông đầu tư 3 cặp dúi, 1 cặp nhím và 2 cặp chồn hương, đồng thời xây dựng lại chuồng trại phù hợp.

“Đang nuôi thử ba loại, coi loại mô phát triển hơn thì mình theo cái nớ. Còn nếu mà cái mô cũng thuận thì theo cả ba. Trâu bò là thôi”, ông Vi Văn Đào cho biết.

Trước khi đầu tư, ông tìm hiểu kỹ về quy cách chuồng trại, kỹ thuật chăm sóc và đầu ra sản phẩm. Chồn được tận dụng nguồn cá rô phi và chuối có sẵn trong vườn làm thức ăn, trong khi dúi và nhím được nuôi theo từng cặp để theo dõi khả năng thích nghi, sinh trưởng và sinh sản.

Là hộ đầu tiên ở xã Mường Ham thử nghiệm mô hình này, ông Đào chưa đặt mục tiêu mở rộng đàn ngay mà dành thời gian kiểm chứng hiệu quả của từng loại vật nuôi.

Tại một số địa phương vùng cao, việc chuyển sang nuôi dúi, nhím, chồn đã được nhiều hộ dân thực hiện. Sau khi chăn nuôi lợn gặp khó khăn do dịch bệnh, năm 2022, anh Nguyễn Văn Việt ở thôn Giao Ngay, xã Gia Phú, tỉnh Lào Cai đã cải tạo chuồng trại để chuyển sang nuôi dúi.

Từ vài cặp giống ban đầu, đến nay gia đình anh thường xuyên duy trì 45 cặp dúi má đào và 30 cặp dúi mốc, mỗi năm cung cấp ra thị trường gần 500 con giống. Dúi mốc có giá từ 1-2 triệu đồng một cặp, trong khi dúi má đào có giá từ 4-10 triệu đồng một cặp. Ngoài bán giống, dúi thương phẩm cũng được thị trường ưa chuộng.

Các mô hình nuôi dúi, nhím, chồn có thể tận dụng nguồn thức ăn sẵn có như mía, tre, ngô, các loại thân cây, chuối, cá. Chuồng trại cũng không đòi hỏi diện tích quá lớn, song phải bảo đảm yên tĩnh, thoáng mát và tránh ánh nắng trực tiếp.

Từ những mô hình do người dân tự tìm tòi, thử nghiệm, chăn nuôi chồn hương hiện còn được đưa vào các chương trình hỗ trợ sinh kế cho hộ nghèo, hộ cận nghèo.

Tại xã Phụng Hiệp, thành phố Cần Thơ, Dự án đa dạng hóa sinh kế, phát triển mô hình giảm nghèo nuôi chồn hương sinh sản năm 2026, thuộc Dự án 2 của Chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững, đã hỗ trợ 59 hộ nghèo và hộ cận nghèo.

Mỗi hộ được nhận 2 cặp chồn hương giống trị giá 20 triệu đồng. Cùng với việc trao con giống, người dân được tập huấn kỹ thuật chăm sóc, phòng trừ dịch bệnh và kết nối với các hợp tác xã, trang trại nhằm bảo đảm đầu ra ổn định.

Nguồn giống cho dự án được cung cấp từ cơ sở chăn nuôi của chị Huỳnh Thị Hồng Trang ở ấp 5, xã Phụng Hiệp. Từ công việc đồng áng với 6 công mía cho thu nhập bấp bênh, chị Trang đã chuyển sang nuôi chồn hương với 18 con giống ban đầu. Sau quá trình nghiên cứu, học hỏi, đàn chồn của gia đình phát triển, mang lại nguồn thu trên dưới 500 triệu đồng mỗi năm từ việc cung cấp chồn thịt và chồn giống.

Không chỉ cung cấp con giống, chị Trang hỗ trợ người dân kỹ thuật chăn nuôi và tư vấn khi gặp khó khăn. Việc đồng hành với các hộ dân được xem là một phần quan trọng để mô hình có thể duy trì và phát triển sau hỗ trợ ban đầu.

Theo ông Lê An Quốc, Chủ tịch UBND xã Phụng Hiệp, dự án hướng tới tận dụng thời gian nhàn rỗi, nguồn lao động tại chỗ và nguồn thức ăn sẵn có như chuối, cá, phụ phẩm nông nghiệp để phát triển chăn nuôi, tạo thêm thu nhập cho người dân.

“Dự án không chỉ hỗ trợ con giống mà còn hướng tới việc thay đổi tư duy, giúp hộ nghèo, hộ cận nghèo chủ động thoát nghèo bằng chính nội lực của mình”, ông Lê An Quốc cho biết.

Với anh Nguyễn Văn Triều ở ấp Hòa Mỹ, thuộc diện hộ nghèo, không có đất sản xuất, việc được hỗ trợ 2 cặp chồn hương giống mở ra thêm một hướng làm ăn tại nhà. Trước đó, để nuôi hai con nhỏ đi học, anh phải làm nhiều nghề, từ phụ hồ, vác lúa thuê đến thu mua dừa bán lại, trong khi vợ bị bệnh tim và thoái hóa cột sống, không thể làm việc nặng.

“Được Nhà nước hỗ trợ con giống thì em rất mừng. Hỗ trợ thì mình cũng ráng cố gắng mà làm, nuôi sau này mình trang trải trong gia đình”, anh Nguyễn Văn Triều chia sẻ.

Từ những hộ dân chủ động chuyển đổi vật nuôi đến mô hình được hỗ trợ có tổ chức, điểm chung là nỗ lực tìm kiếm những hướng sản xuất phù hợp hơn với điều kiện thực tế. Hiệu quả của từng mô hình vẫn cần được kiểm chứng bằng thị trường, kỹ thuật chăn nuôi và khả năng duy trì sản xuất lâu dài. Tuy nhiên, khi người dân có thêm kiến thức, vốn, con giống và sự hỗ trợ về đầu ra, những vật nuôi mới có thể trở thành một lựa chọn sinh kế, giúp đa dạng hóa nguồn thu và tạo thêm cơ hội vươn lên thoát nghèo./.