Gìn giữ " lửa" văn hóa dân tộc
Thứ sáu, 12:56, 20/11/2026 Tự Minh Tự Minh
[VOV4] - Thanh Hóa là nơi sinh sống của các dân tộc thiểu số Thái, Mường, Mông, Dao, Thổ, với phong tục tập quán, tiếng nói, chữ viết, dân ca, dân vũ đa dạng. Gìn giữ văn hóa truyền thống của từng dân tộc chính là lưu giữ hồn cốt, bản sắc văn hóa xứ Thanh.

Người Thái ở miền tây Thanh Hóa, nghề dệt thổ cẩm từng gắn bó với đời sống của nhiều gia đình ở bản Hối Luông, xã Hồi Xuân. Theo ký ức của những người cao tuổi, các cô gái Thái từ nhỏ đã được bà, mẹ hướng dẫn cách kéo sợi cầm thoi để tự làm ra trang phục cho mình. Nhưng khi đời sống thay đổi, người dân ít sử dụng trang phục thổ cẩm nên nghề dệt thủ công dần mai một. Có thời điểm, nhiều khung cửi nằm lặng lẽ trong góc tối bởi không còn được ai dùng đến. Với mong muốn làm sống lại nghề dệt truyền thống, cuối năm 2025, tổ dệt thổ cẩm Piềng Pheo được thành lập với 8 thành viên. Người phụ nữ Thái bắt đầu mở lại khung cửi, sang lại đường tơ, người thạo nghề dạy cho người chưa biết, chưa thạo, cứ thế động viên nhau khôi phục lại nghề và tìm cách đưa sản phẩm đến với người tiêu dùng. Thành viên trẻ tuổi nhất tổ dệt cô gái Thái, Lê Mai Phương cảm nhận:

“Tôi có thời gian rất dài để tiếp xúc với nền văn hóa người Thái, dân tộc Thái, đặc biệt là nghề dệt. Hồi nhỏ tôi thường thấy các bác, các cô này dệt và đi lễ thì các bác, các cô thường hay quàng chiếc khăn piêu. Nó để lại trong tôi một ý nghĩa hết sức sâu sắc. Nhờ những kỷ niệm đó bản thân tôi mong muốn có cơ hội được học tập, làm việc, trải nghiệm và liên quan đến công việc dệt vải, dệt thổ cẩm.”

Tại bản Ngàm xã Sơn Điện, nhiều giá trị văn hóa truyền thống lại được gìn giữ phát huy thông qua hoạt động du lịch cộng đồng. Đến đây, du khách không chỉ được ngắm phong cảnh núi rừng, mà còn được tìm hiểu những nét sinh hoạt văn hóa đặc trưng và thưởng thức ẩm thực của người Thái. Ché rượu cần, tiếng chống chiêng và điệu khôi luống góp phần tạo nên không gian gần gũi giữa người dân và du khách.

Xã Sơn Điện có đông đồng bào Thái và Mường, vì vậy việc gìn giữ nét sinh hoạt văn hóa phải được hình thành từ chính nhịp lao động hàng ngày. Tiếng khôi luống, tiếng cồng chiêng hay tiếng hát … thanh âm hồn nhiên khỏe khoắn ấy góp phần làm phong phú đời sống tinh thần và tạo nên sức hấp dẫn riêng cho các hoạt động giao lưu cộng đồng. Bà Hà Thị Hiếu, Phó chủ tịch UBND xã Sơn Điện cho biết địa phương có bản sắc văn hóa truyền thống phong phú của đồng bào dân tộc Thái, dân tộc Mường. Để tiếp tục gìn giữ và phát huy những giá trị đó, xã tập trung vào các giải pháp chính, với tôn chỉ lấy người dân làm chủ thể bảo tồn văn hóa

"Chúng tôi gắn giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ với phát triển du lịch cộng đồng và đồng thời đẩy mạnh quảng bá giới thiệu văn hóa địa phương. Trong đó, xã chú trọng phát huy vai trò của nghệ nhân, người cao tuổi trong việc truyền dạy tiếng nói, dân ca dân vũ, truyền thống và quan tâm khai thác những tiềm năng du lịch cộng đồng tại bản Ngàm gắn với bảo tồn văn hóa, tạo sinh kế nâng cao thu nhập cho người dân. Và chúng tôi xác định thì bảo tồn văn hóa không có nghĩa là giữ nguyên mọi tập quán, mà phải biết trân trọng những giá trị tốt đẹp, loại bỏ hồ tục và tiếp thu có chọn lọc những yếu tố tiến bộ và qua đó để văn hóa truyền thống thật sự trở thành nguồn lực và phát triển bền vững của xã Sơn Điện.” bà Hiếu cho biết thêm

Mỗi bản làng có một cách làm khác nhau để bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa, mỗi người dân cũng có một cách riêng để giữ lửa văn hóa. Có người chọn lối đi lặng lẽ, tìm và giữ lại những thứ đang dần vắng bóng trong đời sống hiện đại như trường hợp của ông Lê Văn Cứu ở thôn Như Xuân, xã Như Xuân. Là một người con của dân tộc Thổ, ông đã dày công sưu tầm những hiện vật gắn với đời sống của cộng đồng mình:

“Bắt đầu từ năm 90 sau khi nghỉ hưu, là bắt đầu nghiên cứu, sưa tầm. Có những cái là không thể sưu tầm được, phải tự làm đấy, xây cối để tự làm. Phong tục tập quán thì không phù hợp nữa, bởi vì nó rượm rã, nhưng mà cũng kế thừa những cái gì tốt đẹp. Cái thứ hai nữa là về trang phục, thì bây giờ rất khó, bây giờ cái trên của dân tộc Thổ bây giờ không ai biết làm nữa.”

Năm 2023, ông Lê Văn Cứu lập trang Facebook mang tên “Người Thổ nói tiếng Thổ yêu vốn cổ”, với mong muốn đây là một kênh nhằm chia sẻ thông tin, kết nối những người yêu văn hóa Thổ và tạo không gian giao lưu cho đồng bào mình. Dân tộc Thổ có nhiều nét văn hóa truyền thống đặc sắc, tuy nhiên theo thời gian cũng bị mai một dần. Việc ông Lê Văn Cứu dành nhiều thời gian và tâm huyết để sưu tầm, khôi phục lại văn hóa Thổ để truyền lại cho các con cháu mai sau là một điều đáng quý.

Người Dao Quần Chẹt ở xã Cẩm Thạch có nghi thức vẽ tranh thờ. Trong đời sống tín ngưỡng của người Dao, tranh thờ là một loại hình văn hóa có ý nghĩa đặc biệt, gắn với các nghi lễ truyền thống và quan niệm tâm linh. Tại thôn Liên Sơn, xã Cẩm Thạch, ông Triệu Hùng Cường đã dành nhiều năm học hỏi và thực hành nghề vẽ tranh thờ, nhằm khôi phục lại văn hóa truyền thống này. Từ việc chọn giấy gió, pha màu đến sắp xếp bố cục, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên trì, vốn hiểu biết và kỹ năng được tôi luyện qua nhiều năm thực hành. Ông Triệu Hùng Cường tâm sự:

“Tranh này thì hồi xưa còn nhỏ nhìn là cũng muốn làm rồi, nhưng lúc đó thì thời gian rồi không có ai truyền cho. Mãi đến năm 2010 thì mới tìm được thầy truyền cho thì lúc ấy mới làm. Cảm thấy tự hào về mình vẽ, giữ được bản sắc văn hóa của người Dao nói riêng, truyền cho thế hệ sau về những tranh, tập tục của dân tộc.”

Người  Mường có nét văn hóa hát xường, và làn điệu hát này đã được các nghệ nhân ở xã Giao An đang ngày đêm truyền dạy cho thế hệ trẻ. Tại các lớp học không chỉ đơn thuần là thầy và trò, mà là những người đang nỗ lực cùng nhau kết nối mạch nguồn văn hóa từ quá khứ đến đời sống hôm nay. Qua từng buổi học, người đi trước trao truyền kinh nghiệm, người trẻ từng bước hoàn thiện cách hát. Khi những câu xường được người học tiếp nhận và thực hành, vốn dân ca truyền thống có thêm cơ hội được gìn giữ, tiếp nối trong cộng đồng như ý kiến của bạn Lê Thị Hương Loan ở xã Giao An:

“Dân tộc Mường, chúng em có rất nhiều nét đẹp văn hóa truyền thống như là mo Mường, hát xường Mường,…nhưng mà hát xường Mường thì giới trẻ ngày nay có vẻ đam mê hơn… em hi vọng rằng là sẽ có cơ hội mà sẽ được các bà, các bác truyền lại để giới trẻ chúng em sẽ tiếp tục cố gắng phát huy nét đẹp văn hóa truyền thống ấy. Và đây cũng là một phương tiện để cho chúng em giới thiệu quảng bá đến quê hương Giao An của chúng em "

Mỗi thế hệ có những cách tiếp cận văn hóa khác nhau. Người có tuổi mong muốn tích lũy vốn sống và ý thức trách nhiệm trao truyền cho mai sau, còn với người trẻ, bắt đầu từ nhu cầu tìm hiểu, học hỏi và trải nghiệm. Văn hóa được gìn giữ, phát huy còn là cơ hội lớn để phát triển du lịch đặc sắc.

Mỗi địa phương, mỗi dân tộc đều có cách làm khác nhau đẻ bảo tồn, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa đặc trưng của mình. Đối với bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, những nghệ nhân dân gian đóng vai trò hết sức quan trọng. Họ là những người khơi dậy và giảng dạy, truyền bá những nếp văn hóa trước đây. Cùng với việc động viên khích lệ người dân tự giác tham gia gìn giữ các giá trị văn hóa, thì vai trò của người có uy tín, các nghệ nhân dân gian, những người cao tuổi trong gia đình, dòng họ, cộng đồng là rất quan trọng. Kết nối họ với công tác bảo tồn phát triển văn hóa ở địa phương chính là cách giữ ngọn lửa văn hóa còn cháy mãi.

Tự Minh

Viết bình luận

TIN CÙNG CHUYÊN MỤC