Nhiều năm về trước, mỗi khi gia đình nào ở làng Nghe có người qua đời, nỗi đau mất đi người thân lại kéo theo nỗi lo kiệt quệ về kinh tế.

Theo tập tục cũ, người chết chôn cất xong vẫn chưa được yên nghỉ hoàn toàn. Gia đình phải chờ đến mùa lễ hội Sơmă Kơcham của năm sau, khi đã thu hoạch xong xuôi mới được làm lễ bỏ mả.

Ròng rã nhiều tháng trời, hằng ngày người thân phải đem cơm nước đến mộ "nuôi ma", rồi cứ định kỳ lại phải mổ heo, mổ gà cúng tế. Sự tốn kém và mệt mỏi đè nặng lên những gia đình nghèo.

Anh Đinh Văn Yiu, Trưởng ban công tác Mặt trận thôn làng Nghe, kể: “Tới tháng là cứ đúng ngày ông chết, cứ đi thăm, kêu mấy thầy cúng là cúng. Còn hiện giờ ví dụ ngày hôm nay ông chết, chiều là chôn cất, ngày mai mình làm nhà mồ xong là tổ chức lễ bỏ mả luôn, ngày mốt là dân làng đi làm. Nó khỏe hơn. Mình còn sản xuất. Ngày xưa làm nhà mồ, ví dụ như tạc tượng bắt buộc phải cúng bằng con heo, rồi làm cái thứ nhỏ nhỏ là cúng heo gà hết, rất nhiều. Bò phải bốn, năm con mới đủ. Cả trâu nữa”.

Giờ đây, tập tục này đã được rút gọn tối đa. Để người dân tin và làm theo, những người cán bộ mặt trận như anh Yiu phải tiên phong làm gương từ chính gia đình mình. Năm 2008, khi mẹ anh qua đời, dòng họ từng kiên quyết đòi giữ tục cũ để qua năm sau mới làm lễ bỏ mả nhằm xây dựng nhà mồ thật khang trang. Vượt qua những phản đối gay gắt từ dòng họ, anh Yiu đã kiên trì thuyết phục mọi người tổ chức tang lễ gọn nhẹ, làm nhà mồ vừa tầm tiền, tránh lãng phí.

Nhờ những tấm gương đi trước, người trẻ trong làng như anh Đinh Văn Bíp giờ đây cũng nhận thức rất rõ việc cần phải giữ gìn nét đẹp truyền thống nhưng kiên quyết loại bỏ những hủ tục rườm rà.

“Bỏ mả thì mình vẫn giữ nhưng mà mình bỏ cái rườm rà thôi. Đó là truyền thống của ông cha hồi xưa. Mình sẽ không nuôi ma nữa, nay mình bỏ luôn. Làm nhà mồ bây giờ nó cũng tùy theo điều kiện, không bắt buộc”. – Bíp nói.

Không chỉ có ma chay, cưới xin, những quan niệm cũ về sinh đẻ, chăm sóc sức khỏe tại làng Nghe nay cũng đã lùi vào quá khứ. Phụ nữ làng Nghe giờ không sinh tại nhà, tự cắt rốn cho con bằng dụng cụ thô sơ. Nay, họ chọn đến trạm y tế để đảm bảo an toàn cho cả mẹ và con.

Chị Đinh Thị Hiên, một người dân tại làng Nghe chia sẻ: “Hiện tại phụ nữ làng không có sinh ở nhà nữa, đi sinh ở bệnh viện, biết kế hoạch hóa gia đình. Cuộc sống tốt hơn”.

Trút bỏ được gánh nặng từ những hủ tục tốn kém, người dân làng Nghe tập trung sức lực và thời gian vào lao động sản xuất. Từ việc chỉ biết canh tác lạc hậu bằng cuốc, trồng lúa một vụ kéo dài 9 tháng hiệu quả thấp, nay bà con đã biết áp dụng khoa học kỹ thuật, đưa máy cày vào đồng ruộng và chuyển sang trồng giống lúa ngắn ngày 3 tháng cho năng suất cao từ 2 - 3 vụ/năm.

Cùng với đó, các chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới hỗ trợ giống bắp lai, phân bón và bò sinh sản, đời sống người dân ngày một khấm khá. Tỷ lệ hộ nghèo của làng từ hơn 200 hộ trước đây giảm xuống chỉ còn 150 hộ nghèo trên tổng số 574 hộ dân toàn làng. Nhiều gia đình đã tự tin vươn lên thoát nghèo bền vững với nguồn thu nhập ổn định từ rẫy mì, mía và cây điều.

Nói về sự đồng lòng của hệ thống chính trị địa phương trong hành trình thay đổi nhận thức của bà con, ông Nguyễn Phước Hưng, cán bộ Trung tâm Sự nghiệp công xã Kong Chro cho biết: “Thông qua các hoạt động tuyên truyền với nhiều hình thức như: sân khấu hóa, kịch ngắn, rồi văn hóa, văn nghệ và tổ chức các hoạt động giao lưu với làng. Rồi là phối hợp cùng với các cơ quan, ban, ngành, đoàn thể của xã tuyên truyền. Trong đó có phụ nữ, thanh niên, rồi mặt trận, công an. Rồi nhờ vào các già làng, trưởng bản có uy tín để họ tuyên truyền và bỏ bớt những hủ tục lạc hậu”.

Tiếng chiêng của ngày hội lễ Sơmă Kơcham vẫn vang lên rộn rã dưới mái nhà rông làng Nghe. Nhưng giờ đây nó không còn gánh theo những lo toan, nợ nần của các hủ tục kéo dài. Sự đổi thay từ trong nếp nghĩ của người Ba Na nơi đây đang dệt nên một bức tranh nông thôn mới đầy sức sống./.