Trong mỗi làng Cơ Tu, Nhà Gươl thường nằm ở vị trí trung tâm, giữa những ngôi nhà sàn quây quần. Đây là nơi cộng đồng gặp gỡ, bàn chuyện làng, tổ chức lễ hội, nghi lễ quan trọng và trao truyền những giá trị văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Với người Cơ Tu, một ngôi làng có thể giàu hay nghèo nhưng Nhà Gươl là thiết chế không thể thiếu. Sự hiện diện của Gươl cũng là một dấu hiệu nhận biết không gian cư trú của cộng đồng.

Gươl trong tiếng Cơ Tu có nghĩa là nhà cộng đồng, hay nhà làng. Ngôi nhà thường được dựng trên khu đất cao ráo, ở vị trí trung tâm, sử dụng những cột gỗ lớn, chắc chắn, mái cao và lợp lá dày. Cùng với Nhà Rông của người Ba Na, Gia Rai, Nhà Gươl là một trong những công trình kiến trúc tiêu biểu của các dân tộc ở khu vực miền Trung - Tây Nguyên.

Ông Pa Lăng Bưng ở xã Tây Giang, thành phố Đà Nẵng cho biết, Nhà Gươl truyền thống của người Cơ Tu thường có hai dạng: hình tròn và hình bầu dục. Hệ thống cột chính đóng vai trò nâng đỡ toàn bộ ngôi nhà, tạo nên sự vững chắc. Theo ông, chính vì vậy, trong quan niệm của người Cơ Tu, Gươl còn là nơi cộng đồng có thể tìm đến khi xảy ra thiên tai.

Không chỉ có giá trị về kiến trúc, Gươl còn được xem là không gian linh thiêng nhất của làng, nơi ở của thần linh và hội tụ linh hồn cộng đồng. Vì vậy, những hành vi xâm phạm hoặc làm hư hại Nhà Gươl được coi là nghiêm trọng, người vi phạm phải chịu phạt và thực hiện lễ cúng xin lỗi các đấng thần linh.

Quan niệm ấy khiến mọi công đoạn liên quan đến Gươl, từ chọn đất, dựng nhà đến lễ khánh thành, đều được cộng đồng đặc biệt coi trọng.

Khi một nhóm cộng đồng dựng làng mới, Nhà Gươl được dựng trước trên khu đất cao ráo, bằng phẳng. Sau đó, các gia đình lần lượt dựng nhà xung quanh. Khi nhà của các hộ hoàn thành, cả làng lại cùng góp sức dựng Gươl.

Theo bà Trần Thị Ram ở xã Long Quang, thành phố Huế, để hoàn thành một Nhà Gươl, cả làng có thể mất 4-5 tháng lao động. Trong suốt quá trình dựng nhà đến lễ khánh thành, mọi người phải giữ không khí vui vẻ, đoàn kết, tránh cãi vã, mâu thuẫn; nếu vi phạm sẽ bị phạt theo phong tục.

Gươl cũng là nơi hội đồng già làng họp bàn, đưa ra những quyết định liên quan đến công việc chung. Khi có việc, già làng từ Gươl gọi các gia đình tập trung, cùng bàn bạc rồi mỗi người trở về thực hiện phần việc của mình.

Các lễ hội truyền thống như mừng lúa mới, ăn thề, kết nghĩa anh em giữa các làng cũng được tổ chức tại Gươl. Khi xảy ra mâu thuẫn giữa các gia đình hoặc giữa các làng, già làng có thể tổ chức nghi lễ hòa giải tại đây. Rượu, gà, lợn được chuẩn bị để mời đất trời, các Giàng cùng chứng kiến, qua đó nhắc nhở những người liên quan nhận ra khuyết điểm và cùng khắc phục.

Không gian Gươl còn gắn với việc đón tiếp những vị khách chung của làng. Theo phong tục trước đây, thanh niên chưa lập gia đình ngủ tại Gươl để quét dọn, bảo vệ nhà và tiếp khách. Nhà Gươl truyền thống cũng có bếp ở hai đầu để nấu nướng, phục vụ khách đến lưu trú. Ngày nay, những bếp này chủ yếu được duy trì mang tính tượng trưng.

Một nét đặc biệt khác nằm ở cách người Cơ Tu lưu giữ ký ức văn hóa ngay trên chính ngôi nhà cộng đồng. Những hình khắc mô tả cuộc sống thường ngày như con trâu, người đi làm rẫy, đi rừng, đánh bắt cá được tạo nên trên các cấu kiện của Gươl. Các loại nhạc cụ như khèn, trống, cồng chiêng cũng được trưng bày.

Bà Trần Thị Ram cho biết, những hình ảnh và vật dụng ấy giúp thế hệ sau hình dung cuộc sống của cha ông, từ đó có thêm cơ hội tìm hiểu về truyền thống của dân tộc.

Ngày nay, nếp sống của người Cơ Tu đã có nhiều thay đổi, nhưng Nhà Gươl vẫn giữ vị trí quan trọng trong đời sống cộng đồng. Đây không chỉ là nơi tổ chức các hoạt động chung mà còn là không gian lưu giữ ký ức, phong tục và những giá trị tinh thần của mỗi làng.

Trong sự chuyển động của đời sống hiện đại, Gươl vì thế trở thành chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, nơi những giá trị văn hóa được cộng đồng tiếp tục thực hành, trao truyền và gìn giữ./.