Theo TS Lưu Hùng, nguyên phó giám đốc Bảo tàng dân tộc học Việt Nam, trong xã hội cổ truyền, đây là nơi họp bàn việc công và phân xử vi phạm luật tục. Trước đây, nhà rông còn là nơi trai tráng túc trực sẵn sàng chiến đấu để bảo vệ buôn làng.

“Trước đây, nhà rông là nơi trực chiến, nơi các già làng bàn luận công việc chung, là nơi xét xử những vụ án vi phạm tập tục hoặc là xích mích trong cộng đồng. Nó là nơi tổ chức những nghi lễ của tập thể, của cộng đồng. Đó là nơi sinh hoạt như một câu lạc bộ của đàn ông. Từ thanh niên cho đến người già, những lúc rỗi rãi, những khi nông nhàn. Họ thảo luận, họ chuyện trò, thông qua đó trao truyền những tri thức về cuộc sống, về sản xuất, về săn bắn, về đánh cá…vv. Thậm chí, người ta quan niệm làng không có nhà rông là làng đàn bà”. – TS Lưu Hùng cho hay.

Trong truyền thống, nhà rông là không gian hoạt động xã hội và hoạt động nghi lễ của đàn ông. Đồng thời, đây cũng chính là chỗ ngủ của trai làng chưa vợ, góa bụa. Nơi các thế hệ nam giới trao truyền tri thức, kinh nghiệm, gặp gỡ và giao lưu với nhau lúc rỗi rãi.

Già A Nghễ, người Ba Na ở xã Ngọk Bay, tỉnh Quảng Ngãi cho biết, tập tục xưa, phụ nữ không được lên nhà rông. Đây còn là nơi dân làng tiếp khách lạ nhất là dịp làng có hiếu, hỉ.

“Phụ nữ cấm không được lên nhà rông. Lễ hội phụ nữ cũng không lên. Đàn ông thôi. Xưa là mấy người từ 16 tuổi đến khi mà lấy vợ luôn luôn phải ngủ trong nhà rông. Đúng giờ đi tìm người yêu là rủ nhau đi. Khi có dịp đám cưới hoặc là đám ma có khách khứa ở ngoài cũng mời đi ăn cơm trong nhà rông. Nhà rông nó rộng, chứa được nhiều người”. – Già A Nghễ nói.

Người Ba Na cư trú chủ yếu ở các tỉnh Gia Lai, Quảng Ngãi với nhiều nhóm địa phương như Ba Na Rơ Ngao, Ba Na Roh, Ba Na Kon Kơ Đeh, Ba Na Bơ Nâm… Nhà rông vì thế cũng có những nét riêng trong kiến trúc, tạo dáng và trang trí hoa văn.

Các nhà dân tộc đánh giá, nhà rông của các nhóm Ba Na sinh sống ở Gia Lai thường sẽ có mái thấp, nhà mái dài với nhiều trang trí hoa văn. Trong khi đó, nhóm Ba Na cư trú ở Quảng Ngãi lại có mái nhà rông cao lớn, trang trí hoa văn đơn giản.

Anh Đinh A Ngưi, người Ba Na ở xã Tơ Tung, tỉnh Gia Lai cho hay: “Nhóm Ba Na Kon Kdeh, nghĩa của nó là một nhóm vùng thấp. Và nghĩa thứ hai là những người mới đến. Ngày xưa là người ta ở sát gần biển, trong quá trình du canh, du cư sau này người ta mới dạt tới đây. Các nhóm khác người ta mới kêu nhóm này là nhóm mới đến. Mái nhà rông tượng trưng cho cánh buồm. Mái cao vút, thân hẹp lại. Trong những trường ca sử thi người ta nhắc đến biển rất là nhiều”.

Đặc trưng nhà rông của người Ba Na ở làng Kon Rbàng, xã Ngọk Bay, tỉnh Quảng Ngãi ngoài sự bề thế, cao lớn còn thể hiện ở hệ thống hoa văn ở trên mái nhà rông, phần đỉnh nóc. Đó là hàng hoa văn mà ông A Wăng nói nó được mô phỏng theo hệ thống hoa văn trên trang phục thổ cẩm của người phụ nữ.

“Nhà rông biểu tượng sức mạnh của đàn ông. Còn hoa văn trong đó cũng là người đồng bào, là do người đàn bà dệt đan. Biểu tượng cho sự hài hòa giữa nam và nữ, sự phồn thịnh của ngôi nhà”. – Ông A Wăng lý giải.

Trong mỗi ngôi nhà rông, người Ba Na treo những nhạc cụ như trống, cồng chiêng. Xa xưa, họ còn để giáo mác, sừng trâu, xương hàm, xương sọ những thú rừng đã săn bắt được… Đó là dấu tích thể hiện sự tài giỏi của những người con trong buôn làng.

Nhà rông chứa đựng cả một nếp văn hóa cổ truyền của người Ba Na.