Menuac sia saong patagok

       -Thun 1961, tuk dunya hu 3 tỉ menuac saong VN hu labaih 30 triệu urang, harei 26/12/1961, rajaei tabiak quyet dinh ka 216/CP ka bruk ndih tapui hu tacei pato. Harei ini hu mek ngak harei Dân số VN, harei VN tabiak panuac lac pataom mbaok tame danakdak menuac sia dunya. Tapa 50 thun peih bruk jak ba ndih tapui hu tacei pato (urak ini lac dan so ke hoach hoa gia dinh), taneh ia drei ngak hu dom bruk praong, rik daong patagok kinh te khang kajap di taneh ia. Bruk jak jeng nan hu daong ka VN taduan mek hu giải thưởng Dân số lien hiep quoc thun 1999. Dalam mbang nyaom di Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thun 2010, dom kapul nyaom  dunya hu taong yaom VN lac sa dalam dua libik hadah ka bruk peih ngak dom bruk patagok Thiên niên kỷ. Dalam nan hu bruk rik daong njauk menyaom di bruk khik caga, pasang iek pren yava bhapbini saong bruk ini lac ke hoach hoa gia dinh.

      Tui kuhria mboh di dom urang nhân khẩu học kinh te, meng jakan patagok kinh te saong jalan patagok menuac sia hu talei pambuak bruk khang kajap tui tỷ nghịch: Piah khik caga tani tanat kinh te – xa hoi yau urak ini, meyah jalan patagok menuac sia lac 1% ye jalan patagok kinh te sumu njauk hu 4%. Yau nan, tui bruk kham merat patagok kinh te – xa hoi ye yaok taneh ia njauk thau saong caga bruk patagok menuac sia di tanut hợp lý piah khik caga ka bruk patagok kinh te, khik caga bruk patak pataom.

        Tui dom so lieu patagok menuac sia saong kinh te, dom thun 1960 tal thun 1990, kinh te di taneh ia drei kan kandah oh patak pataom hu saong âm. Meng dom thun 1990, gam saong patagok kinh te saong dom jak jeng ngak hu di bruk ini lac dân số kế hoạch hóa gia đình , kinh te taneh ia drei hu patak pataom  veik. Thun 2005, meng dan so labaih 83 triệu menuac ( trun jaik 6 triệu urang duk saong bruk ba tbaiak), jien mek tame kuhria tui akaok menuac hu 640 đô la mỹ duk saong 596 đô la Mỹ meyah hu veik 6 triệu menuac. Thun 2010, meng menuac sia jaik 86 triệu urang, VN mek hu jien tame yaok tui akaok menuac lac 1000 đô la Mỹ, yam tapa tanut kathaot, jieng taneh ia hu jien mek tame trung bình di dunya. Tui kinh nghiem di dunya hu UNFPA ba tbaiak, meyah buh tabiak 1 USD ka kế hoạch gia đình ye patak pataom hu 31 USD buh ka xã hội. Dom yaom jien patak pataom ini daok patagok meyah đầu tư paglaong chất lượng menuac sia.

Taphia dom jak jeng siam mekre yau bruk khik tanut menek thay thế, jalan patagok giới tính tuk ndih tapui hu khống chế, tỷ lệ urang amaik metian, anek kamal hu sàng lọc dak harei dak glaong; tỷ lệ uranaih barau ndih tapui dị tật bẩm sinh dak aharei dak trun takik; bruk pasang iek pren yava vị thành niên, dam dara hu pasiam; 5 thun tapa jeng daok hu dom bruk ngak hu biar atau oh ka biak khang kajap. Tanut ndih tapui hu tagok miat meng thun 2011 tal 2015; bruk metain lingiu hatai takre saong klak metian di vị thành niên, urang kumei dara oh hu pasiam rilo; bruk pasang iek pren yava ka urang praong thun suai hu pasiam; chất lượng dịch vụ dân số kế hoạch hóa gia đình, pasang iek pren yava ndih tapui daok rilo hạn chế. Bruk pandar dom jalan plaih di metain daok takik nao; menuac sia taha patagok samal, meyah oh hu dom jalan ngak cân bằng saong suai livik, VN meda lac taneh ia hu menuac sia taha nao dahlau di dunya.

    -Piah pasiam dom tavk tavaiy dalam bruk dan so – ke hoach hoa gia dinh, tukvak 2016 – 2020 njauk brei thau cambaih dom jalan ngak di chiến lược dân số tal thun 2020; peih ngak sumu gauk dom bruk paglaong chat luong dan so, khik kajap tanut menek thay thế, sangka pasang iek pren yava ka urang praong thun. Tal thun 2017 gah y te meda ba tagok TW đảng patabiak Sarak ka Dân số; pok tagok QH patabiak hukum dân số. Yau nan ye, meng urak ini, gah dân số njaik roh duah siam dom bruk praong pambuak tal bruk dân số. Dân số di labik ini oh lac hu quy mô, cơ cấu, parabha bo praong abih lac njauk sangka paglaong chất lượng dân số. 

                                                          Thuy Linh