Blah ao tah ndung bak sajarah meng tuk nyu tabiak rai mbiah tal harei ini. Oh thei thau blah ao tah hu meng tuk halei min tapa dom rup binguk sarak angaok baoh hagar ban Ngọc Lũ atah di ini dom rabau thun ye khan ao ngui cuk biak lavik saman abih di urang kumei Việt lac blah ao tah hu blah dua tà áo.

Hu panuac lac, blah ao tah tabiak rai meng saman Chúa Nguyễn Phúc Khoát (1739-1765) di abap XVIII. Ong hu maong lac urang ba tabiak jalan ka rup binguk di blah ao tah. Piah khik janih karei ka bangsa, dalam sa sắc dụ ong hu ndom tal khan ao ngui cuk di urang Việt.

Dalam baoh tapuk “Khan ka bruk 9 chúa, 13 patao triều Nguyễn” di Tôn Thất Bính hu kadha vak “Dom blah camereip di sajarah ao tah”, vak lac: “Blah ao tah gheih mekre yau urak ini njauk tapa sa tukvak patagok. Nyu hu tamuh tabiak meng saman chúa Nguyễn Phúc Khoát. Tuk camereip di ao tah lac blah ao giao lãnh bốn vạt, lac blah ao camereip di ao tứ thân. Áo giao lãnh cuk lingiu yếm lót, cuk haong blah khan jhuk saong talei ka-ing sambo màu dreih yau ao tứ thân, tok karei di labik lac 2 vạt gah anak plaik trun bo oh kak anak tian.

Piah lagaih ka bruk ngak hamu, ngak puh atau pablei salih, blah ao giao lãnh hu ngak ka nyu lagaih jeng blah ao tứ thân hu 2 vạt gah anak meda kak veik, 2 vạt gha likuk jhik pagam veik jeng sa tà áo. Lac khan ao di dom urang bình dân, áo tứ thân bhian hu jhik meng tanyiak sambo màu sup piah lagaih ka bruk hit.

Dalam dom thun camereip di pluh thun 30 di abap dahlau, họa sĩ Cát Tường saong kapul Tự lực văn đoàn lac menuac ba tabiak saong hu urang pachreih tui bruk salih bahrau ao tah meng kan tui jalan lac: “Khan ao yaom lac piah pacang rup pabhap, min nyu lac blah kreih camin pasang tabiak brei mboh trình độ, trí thức di sa taneh ia”.

Tapa nan, nyu daong ngak jeng kiểu di blah ao tah harei ini lac kiểu ao tah “Le Mur” kayua họa sĩ Cát Tường sáng tạo di dom thun 1930. Karei jang blah praong meng kan, ao tah Le Mur papaok tame rup pabhap saong rilo chi tiết Âu hóa yau tangin blung, takuai blah hình baoh hatai, pagam nơ…Kiểu ao tah Le Mur ini biak cầu kì, salih bahrau biak rilo ngak ka rilo urang phê bình tagok sap lên án saong nyu oh taduan hu bruk pachreih tui praong dalam di bhap bini.

Tal thun 1934, họa sĩ Lê Phổ pasiam veik kiểu ao tah “Le Mur” tui jalan lac dung hòa váy phương Tây saong ao tứ thân meng kan. Bruk pambuak gauk ini hu rilo bhap bini pachreih tui saong biak takre.

Lê Phổ klaak kiểu tangin blung, bloh jhik takuai sir, mbat bingu ao gah hanuak, ao papaok tame rup, 2 tà áo mềm mại bay lượn… Kiểu ao tah di ong hu biak rilo menuac pachreih tui. Dalam jaik 30 thun, kiểu ao tah nan oh salih karei hagait rilo lingiu di takuai ao, jhih ao, eo ao: tuk glaong, tuk biar, tuk sit, tuk praong… Meng ini, ao tah Việt Nam duah hu rup binguk chuẩn mực di nyu, saong tapa rilo mbang salih bahrau, rup binguk di blah ao tah daok  khik hu yau tamo.

Akaok dom thun 1960, amuk Trần Lệ Xuân, diuk di ong Ngô Đình Nhu hu ngak brei medeih tagok thời trang haong blah ao tah oh hu takuai, tangin katut panak, cuk harum tangin mbong patih, cauk mbuk glaong caik huang takuai glaong 3 ngấn… Blah ao dane angan haong angan ieu lac ao tah Amuk Nhu gaok phản ứng khang kayua nyu nao cagar veik haong meng kan saong adat cambat tanarakun di xã hội tuk nan.

Min hu maong lac salih bahrau rilo jang di abih lac blah ao di dom thun 60, tuk urang kumei salih jalan sahneng ka thời trang tui jalan yaih tabiak dom jalan cong hấp dẫn di rup pabhap. Tui nan, ao tah hu jhik chiết eo, gaok mai hu chiết biak catang piah ndaong cada. Eo ao cakak glaong piah mboh jhih capha, gấu ao cakak samu tapak saong atah tal jaik meta takai. Jaik puac pluh thun 60, ao tah dak harei dak hu takre rilo dalam anek saih kumei kayua nyu thoải mái, saong lagaih. Tà áo hẹp saong katut tal akaok tauk, ao praong saong oh chít eo min jeng daok hu jhik tui jalan cong rup pabhap.

Meng thun 2000 tal urak ini, blah ao tah hu mai veik haong rilo kiểu dáng, chất liệu karei di gauk tapa dom bộ sưu tập biak gheih di dom urang thiết kế lac: Võ Việt Chung, Sĩ Hoàng, Thuận Việt… Oh padeih veik di kiểu dáng meng kan, blah ao tah hu ngak bahrau jeng blah ao lakhah, ao tà katut piah cuk haong capha jeans…

Yaom lac hu meng labaih 3 abap meyah kuhria meng di tuk lac ao tứ thân, min ao tah tuk halei jeng ngak pachreih hatai ka dom urang thiết kế. Meng dom sahneng duah, salih bharau di dom urang nan, nyu daong ngak ka blah ao tah dak harei dak mboh rilo oh lac di gah thời trang dalam taneh ia bo daok hu mbaok di dunya./.

Thăng trầm chiếc áo dài Việt

Chiếc áo dài mang theo một bề dày lịch sử từ khi nó ra đời cho đến nay. Không ai biết chiếc áo dài có mặt từ bao giờ nhưng theo những hình khắc trên mặt chiếc trống đồng Ngọc Lũ cách ngày nay khoảng vài nghìn năm thì y phục xa xưa nhất của phụ nữ Việt là chiếc áo với hai tà áo xẻ.

Có ý kiến cho rằng, chiếc áo dài đã ra đời từ thời Chúa Nguyễn Phúc Khoát (1739-1765) ở thế kỷ XVIII. Ông được cho là người đặt nền tảng cho hình hài của áo dài. Để giữ nét riêng cho dân tộc, trong một sắc dụ ông đã đề cập đến trang phục của người Việt.

Trong cuốn “Kể chuyện chín chúa, mười ba vua triều Nguyễn” của Tôn Thất Bính có bài “Những trang đầu của lịch sử áo dài”, viết: “Chiếc áo dài tha thướt, xinh đẹp hiện nay phải qua một quá trình phát triển. Nó được hình thành từ đời chúa Nguyễn Phúc Khoát. Kiểu dáng sơ khai của chiếc áo dài là chiếc áo giao lãnh bốn vạt, tiền thân của áo tứ thân . Áo giao lãnh khoác ngoài yếm lót, mặc cùng váy đen và thắt lưng màu tương tự như áo tứ thân, chỉ khác là hai vạt trước buông thả chứ không buộc trước bụng.

Để tiện cho việc đồng áng hoặc buôn bán, chiếc áo giao lãnh được thu gọn lại thành kiểu áo tứ thân  gọn ghẽ với hai vạt trước rời nhau, có thể buộc lại, hai vạt sau may liền thành một tà áo. Là trang phục của tầng lớp bình dân, áo tứ thân thường được may từ vải tối màu để tiện cho công việc.

Trong những năm đầu thập niên 30 của thế kỷ trước, họa sĩ Cát Tường cùng với nhóm Tự lực văn đoàn là người khởi xướng cho phong trào cách tân áo dài truyền thống với phương châm: “Quần áo tuy dùng để che thân, song nó là tấm gương ngoài phản chiếu ra cái trình độ, trí thức của một đất nước”.

Bước đột phá táo bạo, góp phần hình thành kiểu dáng của áo dài ngày nay chính là kiểu áo dài “Le Mur” do họa sĩ Cát Tường sáng tạo những năm 1930. Khác với phom dáng rộng truyền thống, áo dài Le Mur ôm sát đường cong cơ thể với nhiều chi tiết Âu hóa như tay phồng, cổ khoét hình trái tim, đính nơ…Kiểu áo dài Le Mur này quá cầu kì, quá cách tân đến nỗi nhiều nhà phê bình đã lên án và nó không được chấp nhận rộng rãi trong dân chúng.

Đến năm 1934, họa sĩ Lê Phổ cải tiến kiểu áo dài “Le Mur” theo cách riêng của ông là dung hòa giữa váy phương Tây với áo tứ thân truyền thống. Sự kết hợp này được đông đảo người dân ủng hộ và ưa thích.

Lê Phổ đã bỏ kiểu tay phồng, rồi may cổ kín, cài nút bên phải, thân ôm sát người, hai tà áo mềm mại bay lượn… Kiểu áo dài của ông rất được đón nhận. Trong suốt gần 30 năm, kiểu áo dài đó không thay đổi nhiều  ngoại trừ cổ áo, gấu áo, eo áo: lúc cao, lúc thấp, lúc hẹp, lúc rộng… Từ đây, áo dài Việt Nam đã tìm được hình hài chuẩn mực của nó, và trải qua bao lần cách tân cách điệu, hình dạng chiếc áo dài về cơ bản vẫn giữ nguyên.

Đầu những năm 1960, bà Trần Lệ Xuân, vợ của ông Ngô Đình Nhu đã “dấy” lên làn sóng thời trang với áo dài không cổ, tay ngắn, đi găng tay trắng, bới tóc cao hở cổ cao ba ngấn…Chiếc áo dài nổi tiếng với tên gọi áo dài Bà Nhu đã vấp phải phản ứng mạnh mẽ vì đi ngược với truyền thống và thuần phong mỹ tục của xã hội thời đó.

Tuy  nhiên, được xem là cách tân nhiều hơn cả là áo dài của những năm 60, khi phụ nữ thay đổi tư duy về thời trang theo thiên hướng khoe những đường cong hấp dẫn của cơ thể. Theo đó, áo dài được may chiết eo, thậm chí chiết rất chặt để tôn ngực. Eo áo cắt cao để hở cạp quần, gấu áo cắt ngang thẳng và dài đến gần mắt cá chân. Gần cuối thập kỷ 60, áo dài mini trở nên thịnh hành trong giới nữ sinh vì sự thoải mái, tiện lợi của nó. Tà áo hẹp và ngắn đến gần đầu gối, áo rộng và không chít eo nhưng vẫn may theo đường cong cơ thể.

Từ năm 2000 đến nay, chiếc áo dài đã trở lại với nhiều kiểu dáng, chất liệu khác nhau qua các bộ sưu tập đầy sáng tạo và phá cách của các nhà thiết kế Võ Việt Chung, Sĩ Hoàng, Thuận Việt… Không chỉ dừng lại ở kiểu dáng truyền thống, chiếc áo dài đã được cải biên thành áo cưới, áo tà ngắn để mặc với quần jeans…

Mặc dù đã có bề dày hơn 3 thế kỷ nếu tính từ thuở  sơ khai là áo tứ thân, nhưng áo dài luôn là nguồn cảm hứng vô tận với các nhà thiết kế. Chính sáng tạo của họ đã góp phần khiến cho chiếc áo dài xuất hiện ngày càng nhiều không chỉ ở giới thời trang trong nước mà còn trên thế giới./.