Ma nứih Cor ặt ma mông bấc k’rong cóh chr’hoong Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam lâng chr’hoong Tây Trà, Trà Bồng tỉnh Quảng Ngãi. Công cơnh bấc đha nuôr acoon cóh đhi noo  n’lơơng zr’lụ Trường Sơn- Tây Nguyên, dha nuôr Cor vêy bấc râu văn hoá liêm pr’hay choom bơơn zư đớc lâng pa dưr, cóh đêếc vêy bhiệc bhan đắh t’rí ( vêy ngai dzợ moon nắc bhiệc bhan tắc t’rí). Bhiệc bhan đắh t’rí âng ma nứih Cor bơơn bhrợ đoọng bhuốih lâng ga vớh a bhô dang, a bhuy liêm, a dích a bhướp cắh dzợ, chô zooi ha dưr ha doóc đha nuôr vel, vel bhươl bơơn bhréh k’rơ, ặt ma mông liêm, bhrợ cha choor chấc…. N’đhơ cơnh đêếc, đoọng bơơn bhrợ têng muy g’lúh bhiệc bhan đắh t’rí cắh vêy u buôn, n’jứah u bil bấc t’ngay, bil c’rơ nắc cớ bil bal cr’van  cr’bhố. Lấh mơ n’nắc, bấc ngai moon, bhiệc bhan đắh t’rí choom pay lơi ặ, tu u đơơng bh’rợ lêệng c’chêệt cắh liêm crêê. Râu tax ay moon cóh đâu nắc ng’cơnh choom zư đớc văn hoá ty đanh liêm pr’hay âng acoon cóh bêl bhiệc bhan đắh t’rí âng đha nuôr cắh dzợ vêy.

      Ting Nghệ nhân ưu tú Hồ Ngọc Hoàng, c’moo đâu bh’dzang moọt 99 c’moo ặt cóh vel 2, chr’val Trà Thuỷ, chr’hoong da ding ca coong Trà Bồng, tỉnh Quảng Ngãi: Bhiệc bhan đắh t’rí âng ma nứih Cor buôn ta bhrợ moọt c’xêê 3-4 âm lịch. Crc’hăl bha lâng ta bhrợ, lấh mơ râu ra văng âng pr’loọng đong, âng vel bhươl, nắc dzợ ch’mêệt lêy ooy a bhô dang âng ma nứih c’la. Bhiệc bhan buôn bhrợ têng đhị đong za zum âng vel lâng đhị đong c’la ta bhrợ ( ha dang pr’loọng đong ca van kiêng bhrợ). Nắc cr’đơơng ooy pr’đơợ tr’mông tr’mếh âng zấp pr’loọng đong nắc bhrợ têng ga mắc k’tứi lâng ta bhrợ bhiệc bhan ta luôn tơợ 7-10 t’ngay. Bhiệc bhan đắh t’rí âng ma nứih Cor dưr váih râu văn hoá liêm la lay âng đha nuôr, nắc bhiệc bhan đơơng âng a bhô dang, bhrợ moọt bêl tơợp c’moo, cha ha roo t’mêê, đoọng chắp hơnh a bhô dang âi zư lêy ha roo a bhoo liêm chắc, đha nuôr vel bhréh k’rơ. Ma nứih Cor moon, bêl tắh t’rí bhuốih a bhô dang, nắc đha nuôr bơơn g’đách râu cắh pr’đoọng, jéh ca ay, doó chêệt mốp, hân noo a bhoo ha roo chấc choor, pr’ặt tr’mông ca bhố ngăn prang c’moo. A bhướp Hoàng đoọng năl p’xoọng: Abhướp âi ting k’đhơợng bhrợ k’zệt chu bhiệc bhan đắh t’rí ting cơnh đhr’niêng ma nứih Cor. Bhiệc bhan n’nâu cắh muy nắc chắp hơnh lâng ga vớh a bhố dang, chr’nắp bhlâng nắc bơơn p’têệt apêê acoon ma nứih cóh pr’loọng đong, đha nuôr vel đh’rứah. Cóh bhiệc bhan đắh t’rí buôn cr’đơơng lâng bấc bh’rợ văn hoá ty đanh n’lơơng, cắh vêy nắc muy tăc t’rí bh’zi đắh. a bhướp Hoàng xay moon: “Vêy ngai moon lâng cu, hâu đươi bhrợ bhiệc bhan tắc t’rí đoọng u bil bal bấc cr’van cr’bhố lâng lêy ca pân ga hớt. acu moon, lêêng muy p’nong t’rí nắc đoọng pa dưr lâng zư đớc văn hoá âng acoon cóh, đoọng bh’rợ ặt ma mông đoàn kết liêm nhâm. Ma nứih Cor lêy bhiệc bhan nâu đoo nắc đoo r’vaih âng đha nuôr. Ma nứih Cor moon bhiệc bhan n’nâu nắc đắh t’rí, cắh vêy tắc t’rí. Lêệng muy p’nong t’rí đoọng muy a đay đắh nắc ngai cậ mặ đắh.”

     Cóh bấc apêê t’ngay bhrợ bhiệc bhan đắh t’rí, ma nứih Cor nắc muy k’rong ooy bhiệc bhan n’nâu, cắh k’rang tước ha rêê đhuốch a bhoo ha roo. T’coóh vel Hồ Ngọc An, 69 c’moo ặt cóh vel 2, chr’val Trà Thuỷ đoọng năl, lấh bh’rợ ra văng t’rí, a óc, a tứch, pr’loọng đong dzợ k’rong lấh 1 tấn ch’nêếh đoọng đha nuôr ting pấh bhiệc bhan đắh t’rí k’noọ 10 t’ngay. Trung bình minh chu bhrợ bhiệc bhan đắh t’rí nắc đanh ta luôn cóh 10 t’ngay lâng bil dâng lấh 100 ức đồng. Đhị bêl đêếc, cóh vel, chr’val công dzợ bấc pr’loọng đha rựt. Xang bhiệc bhan đắh t’rí, bấc pr’loọng đong ặt đhị nợ nần, ha ul đha rựt. T’coÓh Hồ Ngọc An xay moon: “Ha dang t’ping ooy kinh tế, cóh bh’rợ bhiệc bhan đắh t’rí, đhr’niêng cr’bưn âng ma nưih Cor, muy chu bhrợ nắc bil bấc bhlâng. Buôn nắc muy chu bhrợ tắc t’rí, ma nứih đong pay đươi hắt bhlâng công lấh 100 ức đồng. tu bhiệc bhan đắh t’rí cắh vêy muy p’nong t’rí nắc dzợ cr’đơơng lâng bấc đhr’niêng cr’bưn râu lơơng cơnh bhuốih gram, ga buy léh dzung t’rí, zấp râu.”

     Lấh mơ đợ chr’nắp âi dưr váih râu liêm pr’hay âng văn hoá acoon ma nứih nắc dzợ vêy bấc cơnh boóp p’rá la lay cơnh ooy bhiệc bhan đắh t’rí. N’đhơ bh’rợ đươi dua bấc ơl zên bạc đoọng ha muy chu đắh t’ríh nắc bấc ngai moon, bhiệc bhan đắh t’rí choom zư đớc lâng pa dưr cóh pr’ặt tr’mông xoọc đâu. N’đhơ cơnh đêếc, vêy ngai cậ moon choom ặ lơi tu đhr’niêng cr’bưn n’nâu vêy cr’đơơng lêệng c’chêệt ca pân ga hớt…. Cơnh đêếc, ha dợ apêê đha nuôr Cor- c’la âng bhiệc bhan n’nâu nắc ng’cơnh moon:

- Đhr’niêng cr’bưn âng ma nưúih Cor n’đhơ a lua bil bấc zên bạc công cơnh c’rơ g’lêếh, n’đhang nắc đhr’niêng cr’bưn ting acu choom zư đớc, cắh choom lơi

- Lơi nắc cắh choom lơi, choom zư đớc liêm cơnh l’lăm. Tu nắc đoo văn hoá, r’vai âng ma nưih Cor.

- Ting acu choom zư đớc, tu nắc đoo đhr’niêng bh’rợ âng ma nứih Cor. Dzợ ma nứih Cor ma mông dzợ bhiệc bhan đắh t’rí.

     Nắc muy t’coóh vel bấc ngai chắp, muy Nghệ nhân ưu tú, Hồ Ngọc An ch’mêệt lêy: N’đhơ bhiệc bhan đắh t’rí a lua bil bấc cr’van c’rơ, n’đhơ cơnh đêếc cắh choom lơi. Tu đhr’niêng n’nâu pa bhlâng liêm crêê âng đha nuôr Cor Trà Bồng. Ting t’coóh, bhiệc bhan đắh t’rí choom bhrợ têng n’đhang cắh choom brhợ têng ta luôn, nắc cắh liêm crêê tước pr’ặt tr’mông âng đha nuôr: “Ting acu, ma nứih Cor công choom ting học cơnh apêê đhi noo acoon cóh n’lơơng, công năl c’bơớch đoọng ha đay, oó tơợp lum jéh ca ay, chêệt bil vêy râu ươi dua. Lấh mơ nắc đớc ha ca coon cha chau bhrợ cha. Ha dợ đợ đhr’niêng cr’bưn âng hêê nắc choom pa xiêr. Đhị bấc c’moo, lêy a đay vêy pr’đơợ nắc bhrợ t’vêy muy bơr p’nong choom ặ, cắh choom cơnh ahay ta luôn, zp c’moo công bhrợ 6, 7 p’nong, pr’loọng đong n’nâu bhrợ, pr’loọng đong n’tốh bhrợh, bhrợ cắh liêm crêê tước râu pa dưr kinh tế âng pr’loọng đong lâng vel bhươl.”

    T’coóh Nguyễn Thanh Tùng, Trưởng Phòng Văn hoá- Thông tin chr’hoong Trà Bồng xay moon: Cơnh lâng ma nứih Cor vêy bơr bh’rợ kiến trúc liêm chr’nắp t’mêê bơơn Bộ Văn hoá, Thể thao lâng Du lịch xay moon nắc C’kir cấp k’tiếc k’ruung choom zư đớc, nắc đoo x’nur lâng Gu Bhla. Cóh pr’đơợ kinh tế cơnh xoọc đâu, đoọng bhrợ muy bhiệc bhan đắh t’rí nắc pa bhlâng bil bấc zên bạc. n’đhơ cơnh đêếc, cắh bhrợ bhiệc bhan n’nâu nắc cắh choom zư đớc đợ apêê c’kir văn hoá n’lơơng. Cóh đêếc vêy X’nur lâng Gu Bhla. T’coóh Nguyễn Thanh Tùng pa chô pr’hước: “Nâu đoo nắc râu tax ay moon đoọng ha chr’hoong, đoọng ha ngai k’đhơợng bhrợ văn hoá cơnh azi. Ha dang cắh bhrợ nắc bil đợ nghệ thuật ty đanh liêm pr’hay. Nắc râu điêng toọn âng đha nuôr. Ha dang cắh vêy bhiệc bhan đắh t’rí nắc cắh choom bhrợ x’nur lâng Gu Bhla. Ha dang bhrợ nắc pa bhlâng bil bấc zên bạc c’rơ g’lêếh. Tu cơnh đêếc, ting a cu pa chắp, râu đâu choom pa cắhp ch’mêệt lêy pa ghít, ng’cơnh choom, 3, 5 c’moo nắc công bhrợ muy chu đoọng choom zư đớc văn hoá ty đanh, zư đợ apêê nghệ nhân coóch boóc âng ma nứih Cor, nghệ nhân dân gian âng ma nưúih Cor. Ha dang cắh bhrợ, nắc ahêê bhrợ t’bil lơi muy pang c’kir chr’nắp cơnh đêếc. Nâu đoo nắc muy râu cắh yêm ặt tợt đoọng ha pêê bhrợ n’đắh bh’rợ văn hoá.”./.

LỄ ĂN TRÂU CỦA NGƯỜI COR-NHỮNG ĐIỀU TRĂN TRỞ

(A lăng Lợi)

       Người Cor sống tập trung ở huyện Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam và huyện Tây Trà và  Trà Bồng, tỉnh Quảng Ngãi. Cũng như nhiều đồng bào dân tộc anh em khác trên dãy Trường Sơn, đồng bào Cor có nhiều nét văn hoá độc đáo cần được lưu giữ, bảo tồn và phát huy, trong đó có lễ hội ăn trâu ( người Kinh gọi là đâm trâu). Lễ ăn trâu của người Cor được tổ chức để cúng thần linh, ma tốt, ông bà, tổ tiên phù hộ dân làng, cộng đồng luôn được khỏe mạnh, đoàn kết, cầu cho mùa màng tươi tốt…Thế nhưng, để tổ chức được một lễ ăn trâu không hề đơn giản, vừa mất nhiều thời gian, công sức và tốn kiếm rất nhiều tiền của. Hơn thế nữa, nhiều ý kiến cho rằng, nên bỏ lễ hội đâm trâu vì mang tính bạo lực. Vấn đề đặt ra là làm sao có thể bảo tồn văn hoá truyền thống tốt đẹp khi lễ hội đâm trâu của đồng bào không còn.

     Theo Nghệ nhân ưu tú Hồ Ngọc Hoàng, năm nay bước sang tuổi 99, thôn 2, xã Trà Thuỷ, huyện miền núi Trà Bồng, tỉnh Quảng Ngãi: Lễ hội ăn trâu của người Cor thường diễn ra vào tháng 3 - 4 Âm lịch. Thời gian chính thức diễn ra lễ ăn trâu, ngoài sự chuẩn bị của gia đình, của cộng đồng còn tùy thuộc vào quẻ bói của người chủ lễ. Lễ hội thường được tổ chức tại nhà làng hoặc tại nhà riêng (nếu gia đình giàu có muốn làm). Tùy thuộc vào điều kiện kinh tế của mỗi gia đình mà tổ chức lễ lớn hay nhỏ và thời gian diễn ra lễ hội liên tục từ 7 đến 10 ngày.  Lễ ăn trâu của người Cor trở thành nét văn hóa đặc trưng của đồng bào, là lễ hội mang yếu tố tâm linh tổ chức vào các dịp đầu năm, mừng lúa mới, để đáp đền công lao của thần linh đã ban vụ mùa bội thu, cầu mong dân làng được khỏe mạnh. Người Cor tin rằng, khi tổ chức đâm tế lễ thần linh, tế Giàng thì dân làng tránh được rủi ro, bệnh tật, không bị “chết xấu”, mùa màng sẽ bội thu, cuộc sống ấm no, hạnh phúc quanh năm… Cụ Hoàng cho biết thêm: mình đã từng đứng ra tổ chức hàng chục lần lễ ăn trâu theo phong tục người Cor. Lễ này không chỉ là tạ ơn và cầu xin thần linh, ông bà, tổ tiên mà quan trọng nhất là gắn kết được các thành viên trong gia đình, dân làng với nhau. Trong lễ hội ăn trâu thường kèm theo những hoạt động văn hoá truyền thống khác, không đơn thuần là giết trâu rồi xẻ thịt ăn. Cụ Hoàng chia sẻ: “Có người nói với ông, tổ chức lễ đâm trâu làm gì cho nó tốn kém và thấy dã man quá. Ông nói, giết một con trâu là để kéo văn hoá truyền thống dân tộc về, để tình đoàn kết lại thêm bền chặt. Người Cor xem lễ hội đây là linh hồn của  đồng bào. Nguời Cor gọi lễ hội đâm trâu là xa-ố-piêu có nghĩa là Lễ ăn trâu chứ không phải là đâm trâu. Chứ mổ một con trâu để ăn một mình sao mà ăn hết?!”

     Trong những ngày tổ chức đâm trâu, người Cor chỉ tập trung vào lễ hội này mà không quan tâm đến mùa màng, nương rẫy.  Già làng Hồ Ngọc An, ở thôn 2, xã Trà Thuỷ cho biết, ngoài việc chuẩn bị trâu, heo, gà, gia đình còn huy động hơn 1 tấn gạo để bà con tham dự lễ ăn trâu nguyên cả 1 tuần. Trung bình một lễ đâm trâu tổ chức 10 ngày liên tục và tiêu tốn khoảng 100 triệu đồng. Trong khi đó, trong làng, xã vần còn nhiều hộ nghèo. Sau lễ hội đâm trâu, nhiều gia đình rơi vào cảnh nợ nần, nghèo đói.  Ông Hồ Ngọc An thổ lộ: “Nếu so sánh về mặt kinh tế. Trong việc lễ hội đâm trâu, tục lệ truyền thống của dân tộc Cor, mỗi một lần tổ chức lễ ăn trâu để hiến cho thần linh, ông bà tổ tiên hết sức tốn kém. Bình thường mỗi một lần tổ chức đâm trâu, gia chủ bỏ ra ít nhất cũng hơn 100 triệu đồng. Bởi lễ hội đâm trâu không chỉ có một con trâu mà còn kèm theo đó là tục lễ cúng sấm, lấp chân trâu chuẩn bị  đủ thứ.”

     Ngoài những giá trị đã trở thành bản sắc văn hóa tộc người thì còn có nhiều ý kiến khác nhau về Lễ hội đâm trâu. Mặc dù chi phí quá cao cho một lễ ăn trâu nhưng một số người cho rằng Lễ hội  ăn trâu cần được bảo tồn và phát huy trong đời sống đương đại. Tuy nhiên, một bộ phận khác lại phản đối vì đây tập quán dã man cần phải dẹp bỏ… Vậy còn đối với đồng bào Cor- chủ thể của lễ hội này có ý kiến thế nào ?:

- Bỏ thì công không bỏ được, nên duy trì i xì như vậy. bởi vì đó là văn hoá, là linh hồn của người Cor.

-  Tục đâm trâu của người Cor tuy tốn kém cả về công sức cũng như của cải nhưng đã là  phong tục thì mình nên giữ, không nên bỏ

- Mình nghĩ nên duy trì, bởi đó là phong tục của người Cor. Người Cor còn tồn tại thì lễ đâm trâu còn duy trì.

     Là một già làng uy tín, Nghệ nhân ưu tú, Hồ Ngọc An nhìn nhận: Tuy lễ ăn trâu có tốn kém, nhưng không nên bỏ. Bởi tục lệ này hết sức tốt đẹp của đồng bào Cor Trà Bồng. Theo ông, lễ ăn trâu không nên tổ chức thường xuyên mà ảnh hưởng đến đời sống của bà con. “Theo già, người Cor cũng nên học theo các dân tộc khác, cũng biết tiết kiệm cho mình khi đau ốm, khi qua đời rồi để lại cho con cái phát triển kinh tế, còn những phong tục tập quán của mình nên hạn chế. Qua nhiều năm, thấy điều kiện gia đình được thì nên tổ chức cho có lệ một con thôi, chứ không làm như trước đây liên tục, năm nào cũng 6, 7 con, hộ này hộ kia tổ chức làm ảnh hướng tới sự phát triển kinh tế gia đình và địa phương.”

     Ông Nguyễn Thanh Tùng, Trưởng Phòng Văn hoá- Thông tin huyện Trà Bồng chia sẻ: Đối với người Cor có hai công trình kiến trúc lớn vừa được Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản cấp quốc gia cần được bảo tồn, đó là cây Nêu và Gu Bhla. Trong điều kiện kinh tế như hiện nay, để tổ chức một lễ hội hiến trâu là vô cùng tốn kém. Tuy nhiên, không tổ chức lễ hội ăn trâu thì không thể giữ gìn và bảo tồn được các di sản văn hoá khác, trong đó có cây Nêu và Gu Bhla. Ông Nguyễn Thanh Tùng trăn trở: “Đây là vấn đề cần đặt ra cho huyện, cho những người làm  quản lý văn hoá như chúng tôi. Nếu không làm thì sẽ mất đi nghệ thuật truyền thống. Mà đây là điều kiêng cử của đồng bào. Nếu không có lễ hội hiến trâu thì không thể làm cây Nêu và Gu bhla được. Mà nếu làm thì vô cùng tốn kém. Cho nên, theo tôi nghĩ vấn đề này cần phải nghiên cứu lại làm cách nào đó, năm ba năm cung phải làm một lần để giữ lại văn hoá truyền thống, giữ lại những nghệ nhân điêu khắc của người Cor, nghệ nhân dân gian của người Cor. Nếu không làm, vô hình dung chúng ta làm mất đi một nửa di sản vật thể như vậy. Đây là một điều trăn trở cho những người làm công tác trên lĩnh vực văn hoá”./.