Nâu cơy, c’rơ tr’mung âng k’cir nâu căh mưy vêy mưy đhanuôr coh vêêl đông zư đợc, năc dzợ clan bhưah k’rơ, t’pâh râu chăp kiêng âng bâc apêê pr’zợc p’niên acoon coh Dao đhị Cao Bằng, chr’năp lâh mơ năc cơnh anoo Triệu Văn Thuỷ lâng amoó Bàn Hương Quỳnh

N’niên vaih coh vêêl Vân Trình (chr’hoong Thạch An) - đhị đhanuôr acoon coh Dao lâng Tày đh’rưah ăt ma mung, tơợ p’niên, anoo Triệu Văn Thuỷ đơơh chăp kiêng Then đhị râu cr’liêng pr’hat âng apêê a’dich, a’ngăh lâng coh sóng phát thanh. Tươc c’moo 2015, anoo năc ting pa choom n’jưl Tính.

Tơợ râu chăp kiêng bêl tr’nơợp, Then năc r’dợ vaih mưy râu căh choom căh vaih ooy pr’ăt tr’mung âng đha đhâm manưih Dao nâu. Xọoc đâu năc cán bộ pa bhrợ đhị Sở Ngoại vụ tỉnh Cao Bằng, anoo Thuỷ dzợ ta luôn âng đơơng xa nưl n’jưl, cr’liêng pr’hát tươc zâp bhiệc bhan, g’luh giao lưu, chi ơh văn hoá.

Râu chăp kiêng âng đợ apêê dzợ p’niên cơnh anoo Thuỷ căh mưy chrooi pa xoọng zư lêy, p’têêt pa dưr đoọng ha k’kir chr’năp âng vêêl đông, năc dzợ bhrợ pr’đơợ p’têêt pa dưr zư lêy văn hoá liêm chr’năp âng zâp đhanuôr acoon coh:

“Tr’nơợp, acu k’noọ a’đay năc manưih Dao lêy zư pa liêm văn hoá acoon coh đay bâc lâh. Ha dợ tươc bêl pa choom n’jưl tính, acu lêy pr’hat xa nưl vêy bâc râu chr’năp pr’hay. Hân đhơ manưih Dao căh cậ Tày zêng xoọc ăt ma mung coh k’tiêc Cap Bằng. Acu bhui har n’jưah zư pa dưr đợ râu liêm chr’năp âng acoon coh đay, n’jưah ta mooh pa choom pa xoọng đợ văn hoá âng zâp acoon coh lơơng, lâh mơ năc manưih Tày”.

Cung cơnh anoo Thuỷ, râu chăp kiêng n’jưl Tính âng pân đil manưih Dao Bàn Hương Quỳnh (chr’val Thành Công) vêy tơợp vaih tơợ xa nay truyền hình bêl dzợ p’niên k’tứi. Vêy bơơn pr’loọng đông zooi đoọng, tơợ c’moo lớp 4, Quỳnh ơy liêm zâp lươt ooy trung tâm tỉnh Cao Bằng đoọng ting pa choom lớp năng khiếu. Zi lâh đợ t’ngay tr’nơợp căh năl cơnh, đh’rưah lâng đợ c’broo têy k’ay chi hat, t’pêêh căh choom, pân đil nâu năc vêy bơơn lêy râu bhui har, têêm ngăn bêl choom t’pêêh bhrợ đợ điệu Then pr’hay.

Xoọc đâu năc sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, n’jưl Tính dzợ ta luôn năc pr’zợc lươt đh’rưah lâng Hương Quỳnh. Đhị Thủ đô, a’đhi ta luôn chi ơh zâp bêl vaih bh’rợ pr’hát xa nưl, ooy đâu chrooi pa xoọng bhrợ clan bhưah lâng p’căh moon đợ râu pr’hát xa nưl pr’hay âng vêêl đông Cao Bằng tươc lâng pr’zơc mr’đoo ruuh:

“Acu năc manưih acoon coh Dao ha dợ chăp kiêng n’jưl tính âng acoon coh Tày, năc ơy pa choom tơợ bêl lớp 4. Bêl t’mêê pa choom, acu lêy k’đhạp bhlâng, căh choom t’pêêh. Bil mơ mưy bơr c’moo t’bhlâng pa choom năc vêy choom chi ơh. Tươc đâu, acu bhui har vêy choom ting pâh chi ơh đhi âp hội nghị âng tỉnh lâng coh phố lươt dzung”.

Đhị tr’lưm coh xa nay t’ruih âng Thuỷ lâng Quỳnh năc râu lêy cha mêêt ta mooh pa choom. Apêê lêy pa choom, chi ơh xang năc đơơng xa nưl n’jưl, cr’liêng pr’hát Then tươc đợ đhị zr’lụ bool lêy ooy pr’ăt tr’mung bêl đâu cơnh cơ quan, trường học, sân khấi lâng g’luh giao lưu. Ooy đâu, đợ apêê căh ơy năl tươc Then cung vêy pa xoọng pr’đơợ lêy năl tươc k’cir. Manưih lêy cha mêêt văn hoá bh’lêê bh’la Hoàng Đức Hiền moon, râu chăp kiênh lâng tự nguyện âng apêê p’niên năc c’leh bh’rợ chr’năp hơnh bhlâng đoọng zư lêy k’cir chr’năp nâu:

“Acu lêy nâu đoo chr’năp bhlâng. Zên prặ căh choom xăl râu cr’noọ cr’niêng lâng bhiệc bhrợ nâu âng apêê a’châu. Bh’rợ chi ơh, pa choom râu liêm chr’năp âng bêl ahay, p’têêt pa zưm lâng râu chr’năp âng xoọc đâu đoọng bhrợ pa dưr pa liêm ha pr’ăt tr’mung bêl đâu, bhrợ đợc đoọng ha y chroo”.

Choom moon, lâng đợ apêê dzợ p’niên cơnh Triệu Văn Thuỷ lâng Bàn Hương Quỳnh, hát Then căh năc mưy râu chăp kiêng nghệ thuật chr’năp năc dzợ vaih mưy c’lâng bh’rợ lêy bhrợ lâng clan bhưah k’cir nâu. Bhiệc đợ apêê đhanuôr acoon coh Dao pa dưr zư pa liêm n’jưl Tính, hát đợ pr’hát Then Tày năc ơy bhrợ đợ pr’hát xa nưl vaih pr’đơợ văn hoá chr’năp, p’têêt pa zưm đợ râu liêm chr’năp. Tơợ vêêl đông têêm ngăn tươc truih c’lâng liêm pr’hay ting xa nưl n’jưl âng apêê pr’zợc p’niên, k’cir r’bhâu c’moo âng vêêl bhươl năc vêy cớ pa xoọng pr’đơợ dưr zi lâh, p’căh liêm choom ooy pr’ăt tr’mung xoọc đâu./.

KHI NGƯỜI DAO TRẺ SAY MÊ THEN TÀY

Từ bao đời nay, hát Then và đàn Tính là di sản văn hóa gắn liền với đời sống tinh thần của người Tày, Nùng, Thái; được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2019. Giờ đây, sức sống của di sản này không chỉ được duy trì bởi cộng đồng bản địa mà còn lan tỏa mạnh mẽ, thu hút sự say mê của nhiều bạn trẻ dân tộc Dao tại Cao Bằng, tiêu biểu như anh Triệu Văn Thủy và chị Bàn Hương Quỳnh

Lớn lên tại xóm Vân Trình (huyện Thạch An) – nơi đồng bào Dao và Tày cùng sinh sống, từ nhỏ, anh Triệu Văn Thủy đã sớm bồi đắp tình yêu với Then qua lời ca của các bà, các cô và trên sóng phát thanh. Đến năm 2015, anh chính thức theo học đàn Tính.

Từ niềm yêu thích ban đầu, Then dần trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống của chàng trai người Dao. Hiện là cán bộ công tác tại Sở Ngoại vụ tỉnh Cao Bằng, anh Thủy vẫn thường xuyên mang tiếng đàn, lời ca đến các sự kiện giao lưu, biểu diễn văn hóa.

Sự say mê tự nguyện của những người trẻ như anh Thủy không chỉ góp phần gìn giữ, nối dài sức sống cho di sản quê hương mà còn tạo nên sợi dây kết nối văn hóa tuyệt vời giữa các cộng đồng dân tộc.

“Ban đầu, tôi nghĩ mình là người Dao thì sẽ gắn bó với văn hóa dân tộc mình nhiều hơn. Nhưng khi tiếp xúc với đàn tính, tôi nhận ra âm nhạc không có ranh giới. Dù là người Dao hay người Tày thì đều đang sinh sống trên mảnh đất Cao Bằng. Tôi vui vì vừa gìn giữ được bản sắc của dân tộc mình, vừa học hỏi thêm nhiều nét văn hóa của các dân tộc khác, đặc biệt là người Tày.”

Cũng giống như anh Thủy, tình yêu đàn Tính của cô gái người Dao Bàn Hương Quỳnh (xã Thành Công) được nhen nhóm từ những chương trình truyền hình thuở nhỏ. Được gia đình ủng hộ, từ năm lớp 4, Quỳnh đã đều đặn ra trung tâm tỉnh Cao Bằng để theo học lớp năng khiếu. Vượt qua những ngày đầu bỡ ngỡ với những ngón tay đau rát hay những lần trật nhịp, cô gái trẻ đã tìm thấy niềm hạnh phúc khi tự tay cất lên những giai điệu Then mượt mà.

Hiện là sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, cây đàn Tính vẫn luôn là người bạn đồng hành cùng Hương Quỳnh. Tại Thủ đô, em thường xuyên biểu diễn trong các chương trình văn nghệ, qua đó góp phần lan tỏa và giới thiệu những âm sắc độc đáo của quê hương Cao Bằng đến với bạn bè cùng trang lứa.

“Em là người dân tộc Dao nhưng rất thích đàn tính của dân tộc Tày nên đã học từ năm lớp bốn. Lúc mới học, em thấy rất khó vì chưa từng chạm vào cây đàn. Em mất khoảng một, hai năm cố gắng mới biết chơi những bài cơ bản. Đến nay, em rất vui vì đã có thể tham gia biểu diễn ở các hội nghị của tỉnh và ở phố đi bộ ạ.”

Điểm gặp nhau trong câu chuyện của Thủy và Quỳnh là sự chủ động học hỏi. Họ tập luyện, biểu diễn rồi đưa tiếng đàn, lời Then đến những không gian quen thuộc của đời sống hôm nay như cơ quan, trường học, sân khấu và các cuộc giao lưu. Qua đó, những người chưa từng biết đến Then cũng có thêm cơ hội tiếp xúc với di sản. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Hoàng Đức Hiền cho rằng sự say mê và tự nguyện của người trẻ là chỉ dấu đáng mừng cho sự trường tồn của một di sản:

“Tôi thấy đây là điều hết sức đáng mừng. Tiền bạc không thể thay thế sở thích và việc làm này của các cháu. Phong trào giao lưu, tiếp thu tinh hoa của quá khứ, kết hợp với văn minh của thời đại để vun đắp cho cuộc sống hôm nay, định hướng cho ngày mai.”

Có thể nói, với những người trẻ như Triệu Văn Thủy và Bàn Hương Quỳnh, hát Then không chỉ là niềm say mê nghệ thuật thuần túy mà đã trở thành một hành trình thực hành và lan tỏa di sản. Việc những người con dân tộc Dao nâng niu cây đàn Tính, cất lên điệu Then Tày đã biến âm nhạc thành nhịp cầu văn hóa tuyệt vời, gắn kết những tâm hồn đồng điệu. Từ bản làng bình yên đến giảng đường sôi động, qua mỗi lời ca tiếng đàn của các bạn, di sản ngàn đời của quê hương lại có thêm cơ hội vươn mình, hiện diện đầy kiêu hãnh và sức sống trong nhịp đập của thời đại hôm nay./.