Tơợ rau bơơn pay coh crâng, t’cooh ơy taanh zong đoọng guy, đươi dua lâng chr’năp lâh mơ năc zư pa dưr muy bh’rợ ty chr’năp ơy pa têệt âng pr’ặt tr’mông đhanuôr tơợ bấc lang a hay

Cơnh lâng ma nưih K’Ho, taanh zong năc k’đươi ma nưih năc đoo t’bech, zay, lâh mơ năc dzợ vêy kinh nghiệm bơơn pa chô tơợ lang aconh, abhươp. Nghệ nhân Rơ Ông Ha Bông, (ma nưih K’Ho c’bhuh Cil, ặt vel K’Nơh, chr’val Đam Rông 4, tỉnh Lâm Đồng) năc muy coh pazêng ma nưih zư pa dưr bh’rợ ty đanh nâu. Ting cơnh kinh nghiệm âng nghệ nhân, zập rau zong năc k’đươi cơnh bhrợ têng lâng pr’đươi lêy bhrợ la lay cơnh.

“Ma nưih taanh năc moọt ooy crâng ơy vel đọng chơơc bơơn pr’đươi, lêy đoo tơơm đanh zập 2 c’moo năc pay, cơnh lâng am năc pay đoo t’nơơm liêm, mâng. Tơợ ơy đơơng chô, năc ra pặ ting ruh c’moo lâng zập c’nặt âng tơơm am n’nặc. C’nặt n’đoo l’boọt, nhuum, cr’dzăm mơ đhiệp năc lêy đươi bhrợ. Am đoọng taanh zong ga măc lalay lâng am taanh rau n’tứi lâh. Pr’đươi lêy taanh năc rau chr’năp bhlầng đoọng choom bhrợ pr’đươi liêm, nhâm mâng lâng đươi dua coh đanh đươnh. Cơnh chơih pay pr’đươi đoọng taanh bhrợ căh muy bơr t’ngay năc ơy choom. Năc đoo lêy tơợ kinh nghiệm bơơn pa têệt pa dưr tơợ lang aconh, abhươp lâng pazêng apêê ơy bhrợ lalăm”.

Tơợ ơy ra văng pr’đươi đoọng bhrợ, ma nưih taanh năc pa liêm zập jeh am, ra pặ ting pr’đhang k’nặ taanh. Lêy ting c’nặt taanh bhrợ, cơnh taang pazêng pêê, puôn,, t’cool, muy zệt căh cơh muy zệt bơr c’lâng taanh. Ma nưih taanh pa ghit c’rơ têy, zư liêm tr’naanh oọ đơc tr’đeh; đh’rưah năc cha mêệt lêy, căt pa liêm đhị u xưa lâng pa nhâm zập đhị chọ đoọng pa xang zong zá.

Đoọng vêy muy bêệ zong cơnh đêêc năc c’rơ pa zay taanh bhrợ đh’rưah lâng kinh nghiệm bơơn k’rong đơc tơợ lalăm. Lâng rau đâu năc bơơn nghệ nhân Rơ Ông Ha Bông pa choom đoọng ha pr’chấc p’niên coh pr’loọng đong đay pa dưr. Bon Niêng Hoàng Đức, n’niên c’moo 2013, năc a châu âng nghệ nhân Rơ Ông Ha Bông. Đức căh dzợ ca căn tơợ 3 c’moo, a đoo bơơn diic điêl nghệ nhân băn par. Pậ banh tơợ tr’pang têy t’cooh Ha Bông k’rang, Hoàng Đức năc ơy ting kiêng bh’rợ t’taanh lâng xoọc đâu ơy choom taanh đh’rưah lâng a bhướp âng đay pazêng bêệ zong liêm cra.

“Acu kiêng t’taanh. Acu kiêng zư pa dưr bh’rợ ty chr’năp âng a dich a bhươp. Acu kiêng bhlầng taanh zong lâng zập tr’naanh lơơng năc cơnh sah, trồ…”

Zong năc pr’đươi buôn đươi dua coh pr’ặt tr’mông âng ma nưih K’Ho tơợ lang a hay tước nâu kêi. Amoó Cơ Liêng K’Joa, (ặt vel K’Nơh, chr’val Đam Rông 4, tỉnh Lâm Đồng), đọong năl.

“Zong năc rau buôn đươi coh pr’ặt tr’mông. Bêl lươt ha rêê, lươt guy đác, căh cợ guy r’veh r’đoong… đơc zập rau cung choom. Zong taanh cơnh đâu liêm choom lâng môi trường, tu a đoo bơơn ta bhrợ lâng pr’đươi bơơn tơợ crâng, ha dang u hư căh dzợ t’đươi, vất lơi cung doọ crêê rau căh liêm tước môi trương. Zong năc pr’đươi ta nih bhlầng cơnh lâng pr’ặt tr’mông âng zi tơợ lang a hay tước lang nâu kêi”.

Cơnh lâng ma nưih K’Ho c’bhuh Cil, bh’rợ t’taanh năc dzợ pa căh chr’năp âng pân jưih cơnh lâng pr’loọng đong lâng vel bhươl. Nghệ nhân Rơ Ông Ha Bông xay moon:

“Ting cơnh lang a hay: kiêng taanh zong năc chơơc bơơn am, kiêng đăh tr’pai năc chơơc bơơn cram, kiêng bơơn ặt tớt ta nih liêm năc năl đương xơợng, kiêng vaih năc pân jưih liêm, pa conh zay coh pr’loọng đong năc choom t’taanh. T’taanh năc đhr’năng đăng lêy chr’năp âng pân jưih coh pr’loọng đong, vel bhươl. Cơnh a cu tơợ p’niên k’tứi ơy pa choom taanh lâng tước nâu kêi năc ơy 58 c’moo dzợ pa zay taanh”.

Tơợ pazêng pr’học tr’nơợp âng aconh pa choom đoọng pa tước bhiệc pa choom pa têệt cớ đoọng ha lang cha châu ting pa choom taanh. Bh’rợ âng nghệ nhân Rơ Ông Ha Bông năc xa nay ooy c’rơ chr’năp âng bh’rợ taanh zong ty chr’năp đhị Dơng K’Nơh. Zập bệ zong bơơn ta bhrợ căh muy pa căh chr’năp liêm, t’bech g’lăng, kinh nghiệm âng ma nưih taanh năc dzợ zư pa dưr pazêng chr’năp văn hóa âng ma nưih K’Ho. Bêl nghệ nhân dzợ pa zay taanh bhrợ, bêl pr’chấc p’niên năc tơợp chăp kiêng, pa zay ting pa choom, năc chr’năp ty đanh dzợ pa dưr lâh mơ, chroi k’rong zư chr’năp văn hóa đhanuôr ha dưr lâh mơ coh pr’ặt tr’mông lang nâu kêi./.

NGHỆ NHÂN RƠ ÔNG HA BÔNG TRAO TRUYỀN NÉT ĐẸP ĐAN GÙI K’HO

 Giữa núi rừng Dơng K’Nơh, xã Đam Rông 4, tỉnh Lâm Đồng, tiếng dao chẻ nan, tiếng nan tre nứa va vào nhau vẫn vang lên bên đôi bàn tay cần mẫn của nghệ nhân Rơ Ông Ha Bông. Từ nguyên liệu gần gũi với núi rừng, người thợ tạo nên những chiếc gùi phục vụ lao động, sinh hoạt và gìn giữ một nghề truyền thống gắn bó với cộng đồng qua nhiều thế hệ

Với người K’Ho, đan gùi không chỉ đòi hỏi sự khéo léo, kiên trì mà còn là vốn kinh nghiệm được truyền từ cha ông. Nghệ nhân Rơ Ông Ha Bông, (dân tộc K’Ho nhánh Cil, ở thôn K’Nơh, xã Đam Rông 4, tỉnh Lâm Đồng) là một trong những người vẫn bền bỉ gắn bó với nghề truyền thống. Theo kinh nghiệm của nghệ nhân, mỗi loại gùi lại có yêu cầu riêng về nguyên liệu và kỹ thuật.

“Người thợ sẽ vào rừng được buôn làng cho phép và tìm những cây đủ 2 năm tuổi để chặt, cây nứa được chọn phải là những cây tốt, chắc và đạt chất lượng. Sau khi mang về, nguyên liệu tiếp tục được phân loại theo độ tuổi và từng phần của cây. Phần nào mềm, dẻo, có độ giòn phù hợp thì được giữ lại để làm. Nứa để đan sah (gùi lớn đan thưa) cũng khác với nứa dùng đan trồ (gùi nhỏ, gùi hoa). Nguyên liệu tốt chính là nền tảng để tạo nên một sản phẩm vừa đẹp, vừa chắc chắn và có độ bền cao. Cách lựa chọn và xử lý nguyên liệu ấy không phải ngày một ngày hai mà có được. Đó là kinh nghiệm được truyền lại từ ông bà, từ cha mẹ và những người đi trước.”

Sau khi chuẩn bị nguyên liệu, người thợ bắt đầu xử lý từng nan, tạo hình và sắp xếp các đường đan. Tùy kỹ thuật, các đường đan có thể gồm ba, bốn, tám, mười hoặc mười hai đường. Người thợ phải điều chỉnh lực tay, giữ cho các nan liên kết chặt chẽ, không bị gãy; đồng thời kiểm tra, cắt gọn những phần thừa và cố định các mối cột để hoàn thiện chiếc gùi.

Đằng sau mỗi sản phẩm đan lát là sự kiên trì và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm. Và điều này đang được nghệ nhân Rơ Ông Ha Bông trao truyền cho lớp trẻ trong gia đình tiếp nối. Bon Niêng Hoàng Đức, sinh năm 2013, là cháu nghệ nhân Rơ Ông Ha Bông. Mồ côi mẹ từ lúc 3 tuổi, em được vợ chồng nghệ nhân nuôi dưỡng. Lớn lên bên ông, Hoàng Đức sớm yêu thích nghề đan lát và hiện đã có thể cùng ông làm những chiếc gùi đầu tiên.

“Tôi rất thích. Tôi muốn gìn giữ nghề truyến thống của ông bà tôi. Tôi rất muốn đan gùi. Đây là sah nè, còn đây là trồ…”

Những chiếc gùi là vật dụng thiết thực trong đời sống đồng bào K’Ho từ xưa đến nay. Chị Cơ Liêng K’Joa, (ở thôn K’Nơh xã Đam Rông 4, tỉnh Lâm Đồng), cho biết.

“Gùi rất tiện lợi trong cuộc sống. Khi đi nương, đi rẫy gùi bầu nước, hoặc vào rừng hái rau... mình đựng sản vật trong gùi rất tiện. Với lại gùi nó không gây ô nhiễm môi trường, vì nó được làm từ nguyên liệu thiên nhiên, khi rách không dùng được nữa, thì gùi tự hủy trong môi trường. Gùi rất hữu ích trong đời sống của chúng tôi từ thời ông bà cho đến hôm nay.”

Với người K’Ho nhánh Cil, nghề đan lát còn gắn với quan niệm về vai trò của người đàn ông trong gia đình và cộng đồng. Nghệ nhân Rơ Ông Ha Bông tâm sự:

“Theo ông bà tổ tiên: muốn đan thành gùi phải tìm nứa, muốn ăn dúi phải tìm tre, muốn biết ứng xử phải lắng nghe, muốn thành người ông, người bố trong gia đình thì phải biết đan lát. Đan lát là thước đo để xác định vị trí của người đàn ông trong cộng đồng. Như tôi từ nhỏ đã tập đan và đến nay tôi đã 58 tuổi rồi vẫn tiếp tục đan”.

Từ những bài học đầu đời bên cha đến những đường đan đang được trao truyền cho con cháu, hành trình của nghệ nhân Rơ Ông Ha Bông là câu chuyện về sức sống của nghề đan gùi truyền thống ở Dơng K’Nơh. Mỗi chiếc gùi được làm ra không chỉ kết tinh sự khéo léo, kinh nghiệm của người thợ mà còn lưu giữ những giá trị văn hóa của người K’Ho. Khi nghệ nhân vẫn bền bỉ giữ nghề, khi lớp trẻ bắt đầu yêu thích và học đan, những đường nan truyền thống vẫn tiếp tục nối dài, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa cộng đồng giữa nhịp sống hôm nay.