Coh sân khấu t’ngay bhiệc bhan Văn hóa ma nưih Mông g’luh IV đhị Điện Biên, pr’đhang âng p’niên k’tứi ruh 5-8  c’moo bhui har múa khèn ơy đơr tước loom ma nưih lêy. Căh ngai ngoọ tước bêl mắt đay ting lêy apêê p’niên dzoọng đhị a ngoọn căh cợ dzoọng coh ch’lang âng pr’zơc jưah plọng khèn ha dợ x’nưl xưl pr’hay lâh mơ.

Muy coh đợ "nghệ nhân k’tứi" đêêc năc ađoo ađhi Lã Huy Hoàng – p’niên ruh 5 c’moo blo tơợ Thái Nguyên. Hoàng ting chăp kiêng x’nưl khèn tơợ ma nưih đong đay, ca conh đoo zập hi dưm biểu diễn coh câu lạc bộ. A đhi pa ghit lêy ting pa choom. Đhơ khèn lêy dal lâh a chắc đay, bhiệc k’đhơợng p’hơơm, hay nhịp cơnh lâng p’niên k’tứi 5 c’moo năc căh vêy buôn, Hoàng dzợ pa zay pa choom zập hi dưm lâng pazêng t’ngay đhêy x’rịa tuần.

Lêy đhang ma nưih k’tứi cơnh đêêc pa zay plọng, ahêê năc bơơn lêy ghit c’rơ pa zay zư pa dưr chr’năp văn hóa. Crêê cơnh xa nay “Muy x’nưl khèn – mưy lang ma nưih” – bêl x’nưl, r’vai âng crâng ca coong ơy ặt đhậu coh loom, pa têệt tơợ lalăm tước lang t’tun.

Năc ma nưih pa têệt lâng nghệ thuật khèn Mông, ting lêy loom chăp kiêng âng coon đay tơợ pazêng t’ngay tr’nơợp, a noo Lã Văn Giang, conh âng ađhi Hoàng, bhui har bhlầng bêl lêy ca coon đay chăp kiêng lâng ting pa choom plọng, múa khèn.“Acu năc ma nưih kiêng zập rau tr’coọ x’nưl âng acoon coh đay lâng buôn lướt biểu diễn văn nghệ bấc đhị, chô ooy đong năc buôn plọng khèn, plọng a luốt. Hoàng lêy a cu plọng năc a đoo cung kiêng ting pa choom lâng a đoo múa khèn cung liêm đui ca conh. Ađoo dzợ k’tứi, ha dang đoo kiêng cơnh đêêc năc cu pa choom đoọng năl lưch zập nốt khèn, pa choom đoọng ha đoo plọng cơnh đơ buôn lalăm, xang năc pa choom múa”.

Lâh mơ Lã Huy Hoàng năc dzợ bấc p’niên k’tứi ma nưih Mông đhị ruh c’moo lalay mơ cung kiêng pazêng tiết mục plọng, múa khèn Mông. Bêl pa đhiêr a chắc, ch’plọng cơnh đơ k’đhap đh’rưah lâng x’nưl khèn dưr ch’na coh sân khấu năc bh’nơơn âng đhr’năng tập luyện, pa choom bhrợ lâng chăp kiêng nghệ thuật acoon coh đay. A đhi Hờ Vĩnh Hoàng lâng a đhi Ly Bá Bình blo tơợ tỉnh Nghệ An xay moon:“Acu pa choom plọng khèn tơợ ruh 6 c’moo, a cu kiền khèn nâu tu năc đoo ơy pa têệt lâng văn hóa zi tơợ lang a hay, lalay lâng tr’cọo x’nưl lơơng, khèn năc ma nưih Mông vêy, coh lơơng căh vêy”.

“Tu a cu năc ma nưih Mông, năc ma nưih dzợ p’niê chăp  kiêng khèn, kiêng plọng đoọng zư pa dưr chr’năp văn hóa âng ma nưih đay đoọng bấc ngai năl tước. đoọng ha y bêl vêy ngai kiêng ting pa choom plọng năc cu pa choom đoọng”.

Cơnh lâng ma nưih Mông, khèn năc căh muy tr’coọ x’nưl cha ơh đoọng bhui, k’târ xơợng pr’hay, a đoo năc dzợ r’vai, năc x’nưl tơợ loom âng coon ma nưih. Tu cơnh đêêc, pazêng lớp học khèn đhị vel bhươl đơơng chr’năp ma bhuy. Bêl pa ghit pa choom đoọng ha p’niên k’tứi cơnh plọng đoọng crêê, cơnh pa đhiêr a chắc, bhr’dang dzung đhiêr… năc apêê nghệ nhân xoọc pa têệt pa dưr chr’năp văn hóa ơy vêy tơợ lang a hay đoọng ha lang nâu kêi.

Khèn Mông ơy ặt lâng lang âng đay, nghệ nhân Lý Hồng Quân ặt ch’val Nghiên Loan, tỉnh Thái Nguyên năl ghit xa nay nâu. Lêy c’bhuh p’niên, đha đhâm coh vel ting t’ngay ting bấc ngai kiêng pa choom plọng khèn, t’cooh xơợng loom bhui har căh dzợ cơnh. Đươivêy pazêng ma nưih pa têệt pa dưr cơnh t’cooh Quân, năc x’nưl khèn Mông nâu kêi doọ ta đơc lơi đương tước t’ngay bhiệc bhan năc vêy pay đơơng plọng. Khèn xoọc bơơn chr’va tơợ zập pr’loọng đong, coh zập câu lạc bộ lâng pazêng ha dưm sinh hoạt vel bhươl bhui har r’rộ r’răm.

Prá xay rau bhui har nâu, nghệ nhân Lý Hồng Quân moon:“Acu ơy pa choom đọong mơ 60 cha năc p’niên k’tứi, coh đêêc 3 p’niên choom bhlầng. Pa choom đoọng ha pêê k’tứi năc k’đhap lâh. Acu ơy xrặ bhrợ giáo án, pa căh coh tivi căh cợ máy tính đoọng ha p’niên lêy lâng ting bhrợ. Cơnh lalăm ahay, apêê t’ha pa choom ting nốt, cơnh plọng, ha dợ nâu kêi ơy hiện đại lâh, lang 4.0 năc a cu pa căh cơnh đâu đoọng ha pêê p’niên lêy ting bhrợ, pa choom cơnh đâu năc bơơn pa choom m’jưah bấc p’niên ting pa choom lâh”.

Mưy x’nưl khèn, muy lang ma nưih. Rau pa têệt g’bọ năc đoo, nâu kêi căh muy xa nay t’ruih âng lang lalăm dzợ. Lêy đhang k’tứi âng p’niên ruh 5 c’moo Lã Huy Hoàng căh cợ bọop k’chăng âng nghệ nhân Lý Hồng Quân, ahêê rơơm đương: Pazêng x’nưl khèn Mông t’ngay đâu năc doọ choom pặt. X’nưl ch’va tơợ crâng ca coong xoọc bơơn pa têệt, pa dưr tơợ loom chăp kiêng âng lang p’niên ha y chroo./.

NHỮNG MẦM NON NỐI NHỊP KHÈN MÔNG

Tại nhiều lễ hội, hội diễn văn nghệ cộng đồng ở nhiều địa phương những năm gần đây, sự xuất hiện của các em nhỏ trong các tiết mục ca múa nhạc dân tộc, thổi sáo, múa khèn Mông đã mang đến một sắc thái đặc biệt. Đó không chỉ là niềm vui biểu diễn trên sân khấu, mà còn là câu chuyện về những mầm non đang tiếp nối mạch nguồn văn hóa của cha ông.

Trên sân khấu Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông lần thứ IV tại Điện Biên, hình ảnh những cậu bé chỉ mới 5 đến 8 tuổi say sưa múa khèn đã chạm đến trái tim của biết bao người. Thật khó tin khi thấy các em thoăn thoắt xoay vòng, lộn ngược, hay thậm chí đứng giữ thăng bằng trên vai bạn diễn mà tiếng khèn vẫn không hề đứt nhịp.

Nổi bật trong số những "nghệ nhân nhí" ấy là Lã Huy Hoàng – cậu bé 5 tuổi đến từ Thái Nguyên. Tình yêu khèn của Hoàng nảy mầm từ chính mái ấm gia đình, từ những đêm say sưa nhìn bố biểu diễn trong câu lạc bộ. Từ ánh mắt tò mò, háo hức, đôi bàn tay nhỏ bé ấy đã nằng nặc đòi ôm lấy cây khèn. Dẫu chiếc khèn có khi còn cao gần bằng người, dẫu việc học nén hơi, nhớ nhịp với một cậu bé 5 tuổi chẳng hề dễ dàng, Hoàng vẫn kiên trì tập luyện vào mỗi buổi tối và những ngày nghỉ cuối tuần.

Nhìn vóc dáng nhỏ bé ấy miệt mài thổi hồn vào ống trúc, ta mới thấy rõ sức sống mãnh liệt của dòng chảy văn hóa. Đúng là "một tiếng khèn - một đời người" – khi âm thanh của đại ngàn đã ngấm vào máu thịt, nối dài từ thế hệ đi trước sang những mầm non tương lai.

Là người gắn bó với nghệ thuật khèn Mông, chứng kiến niềm đam mê của con từ những ngày đầu, anh Lã Văn Giang, bố của bé Hoàng, không giấu được niềm vui khi thấy con trai mình yêu thích và muốn học thổi, múa khèn.“Tôi là một người rất thích các nhạc cụ của dân tộc mình và hay đi biểu diễn văn nghệ ở nhiều nơi, về nhà cũng hay thổi khèn, thổi sáo. Hoàng thấy vậy nên cũng rất muốn được thổi và múa khèn giỏi giống bố. Tôi nghĩ cháu còn nhỏ nhưng nếu cháu yêu thích như vậy tôi sẽ dạy cho cháu dần dần. Lúc đầu cũng khó khăn vì tay cháu còn nhỏ chưa bấm được hết các nốt trên cây khèn, tôi đã dạy cháu từ những cái dễ trước, dạy cháu múa khèn trước, sau này cháu múa dẻo và lớn hơn thì sẽ giỏi hơn”.

Ngoài Lã Huy Hoàng, nhiều em nhỏ Mông ở những độ tuổi khác nhau cũng say sưa với những tiết mục thổi và múa khèn Mông. Những vòng xoay, những bước nhảy khó hòa cùng tiếng khèn vang lên trên sân khấu là kết quả của quá trình tập luyện, học hỏi và niềm đam mê với nghệ thuật dân tộc. Em Hờ Vĩnh Hoàng và em Ly Bá Bình đến từ tỉnh Nghệ An chia sẻ:

“Em tập thổi khèn từ năm 6 tuổi, em thích khèn vì khèn Mông gắn liền với văn hóa mình từ lâu đời, nó khác với các loại nhạc cụ khác, khèn thì chỉ có người Mông mình mới có thôi ạ”

“Vì em là người Mông, là người trẻ tuổi em muốn học khèn để gìn giữ văn hóa và lan tỏa nghệ thuật khèn Mông của dân tộc mình đến nhiều người hơn, để sau này khi có con em cũng sẽ dạy cho con của em biết thổi và múa khèn Mông”.

Với đồng bào Mông, cây khèn không chỉ là một nhạc cụ để thổi cho vui tai, mà đó là tâm hồn, là tiếng lòng của cả dân tộc. Bởi vậy, những lớp học khèn ở bản làng mang một ý nghĩa rất thiêng liêng. Khi nắn nót chỉ cho tụi nhỏ cách lấy hơi cho đúng, cách xoay gót chân, múa vòng cho dẻo... các nghệ nhân đang âm thầm trao truyền lại cả niềm tự hào và bề dày văn hóa của cội nguồn.

Gắn bó cả đời với tiếng khèn Mông, nghệ nhân Lý Hồng Quân ở xã Nghiên Loan, tỉnh Thái Nguyên hiểu rất rõ điều này. Nhìn đám trẻ con, thanh niên trong bản ngày càng say mê học khèn, ánh mắt ông luôn lấp lánh niềm vui. Nhờ những người truyền lửa như ông Quân, nhịp khèn Mông giờ đây không phải cất kỹ để chờ đến ngày hội mới được mang ra thổi. Khèn đang sống nhịp nhàng ngay trong mỗi nếp nhà, trong các câu lạc bộ và những đêm sinh hoạt cộng đồng rộn rã.

Chia sẻ về niềm vui này, nghệ nhân Lý Hồng Quân tâm sự:“Tôi đã dạy cho khoảng 60 bạn nhỏ rồi, trong đó có 3 bạn là xuất sắc nhất. Dạy cho các cháu còn nhỏ thì sẽ khó hơn. Tôi đã biên soạn giáo án  để trình chiếu trên tivi hoặc máy tính cho các con xem và làm theo, ngày xưa các cụ thì sẽ hướng dẫn từng nốt, từng cách thổi, nhưng giờ hiện đại rồi, thời đại 4.0 rồi tôi trình chiếu như này để các con làm theo thì sẽ hướng dẫn và dạy được cho nhiều cháu hơn một lúc”.

Một tiếng khèn, một đời người. Sự gắn kết ấy giờ đây không chỉ là câu chuyện của thế hệ trước. Nhìn vóc dáng nhỏ bé của cậu bé 5 tuổi Lã Huy Hoàng hay nụ cười của nghệ nhân Lý Hồng Quân, chúng ta có quyền tin tưởng rằng: Những nhịp khèn Mông hôm nay sẽ không bao giờ đứt đoạn. Tiếng lòng của đại ngàn đang được nối nhịp, cất lên đầy kiêu hãnh từ chính những mầm non tương lai./.