Zâp bh’rợ sinh hoạt văn hoá coh vêêl đông chrooi pa xoọng zư lêy đợ râu liêm chr’năp âng acoon coh, p’têêt pa zưm đhanuôr, pa dưr cr’noọ bh’rợ t’bhlâng bhrợ pr’đơợ pa dưr pa xơc pr’ăt tr’mung, pa xiêr đha rưt nhâm mâng

Coh da ding k’coong Trường Sơn, đợ pr’hát dân ca pr’hay âng đhanuôr acoon coh Chứt dzợ ta zư đợc đhị vêêl Yên Hợp, chr’val Kim Phú, tỉnh Quảng Trị. Đọong zư pa liêm râu ơy vaih chr’năp pr’hay nâu, vêêl đông ơy zooi đoọng đhanuôr Rục bhrợ pa dưr zâp đội pr’hát xa nưl quần chúng, đh’rưah zư đợc cr’liêng pr’hát lâng tr’coọ xa nưl ty ahay.

Ăt bhrợ liêm đh’rưah lâng văn hoá vêêl đông, t’cooh Đinh Xuân Bằng moon, zâp c’năt pr’hat zêng vaih đợ cr’noọ bh’rợ ooy tơơm riah, bhrợ ha rêê ha lai, bơơn a’xiu zâp t’ngay lâng bhiệc zư lêy pr’hát xa nưl năc đoo c’lâng đoọng râu ma bhưy chr’năp âng acoon coh doọ choom bil pât:

“Năc râu chr’năp pr’hay âng acoon coh Chứt moon zr’nưm, ha dang căh pa choom năc đợ pr’hát nâu choom bil, bil tơơm riah âng đhanuôr coh vêêl đông ơy ăt ma mung coh gợp đhêl, ma mung coh crâng k’coong. C’la cu cung vêy xrặ đợ pr’hát hay k’noọ ooy tơơm riah, a’dich a’bhướp, a’mế a’ma, hay tươc ooy pr’zợc lươt bơơn a’xiu, lươt ha beh, chơơih pi châu...”

Đh’rưah lâng râu t’bhlâng coh Kim Phú, đhị chr’val da ding k’coong Tuyên Lâm, đợ râu văn hoá ty chr’năp âng đhanuôr Mã Liềng (âng acoon coh Chứt) cung xoọc r’dợ bơơn zư pa dưr.

Chr’năp lâh mơ năc choom moon tươc n’jưl n’coo - tr’coọ xa nưl pr’hay chr’năp bhrợ lâng cram, cr’đêê ha dợ năc ơy xăl râu p’rá xa nay, ba booch lâng pa zưm liêm nhâm coh vêêl đông k’ha riêng c’moo hanua. Đhị đhr’năng bil pât đợ apêê nghệ nhân choom bhrợ lâng chi ơh n’jưl, zâp câu lạc bộ văn hoá bh’lêê bh’la ơy gluh vaih đoọng zư đợc râu ma bhưy chr’năp nâu.

Năc manưih chăp kiêng lâng văn hoá coh vêêl đông, pr’căn Phạm Thị Lâm coh vêêl Ka Tang moon, tơợ c’moo 2023, mưy câu lạc bộ lâng 7 cha năc bha lâng ơy bhrợ pa dưr, bhrợ đhị zr’lụ đoọng đhanuôr đh’rưah bhrợ lâng pa choom đoọng tr’coọ xa nưl ha lang p’niên:

“Bâc apêê lang p’niên căh năl p’rá acoon coh đay, căh năl ghit p’rá xa nay âng đhanuôr đay. Tơợ bêl vêy zâp lớp pa choom, sinh hoạt văn hoá, đhanuôr ơy choom hát lâng prá xay p’rá acoon coh đay. Ooy zâp g’luh họp vêêl, sinh hoạt coh vêêl đông, đhanuôr căh mưy prá xay kinh nghiệm bhrợ cha năc dzợ pa dưr dal c’năl bh’rợ zư lêy văn hoá, pa choom p’rá xa nay lâng đợ râu ty ahay đoọng ha k’coon cha châu”.

Amoó Hồ Thị Theo, đhanuôr coh vêê Ka Tang, chr’val Tuyên Lâm moon, đợ pr’hát pa zưm đh’rưah lâng bh’rợ tr’nêng ha rêê đhuôch, ruộng chuôr lâng pr’ăt tr’mung zâp t’ngay. Bhiệc pa choom hát, pa choom chi ơh tr’coọ xa nưl căh mưy zooi đoọng apêê a’đhi amoó zư lêy đợ râu liêm chr’năp âng acoon coh năc dzợ bhrợ pa xoọng pr’ăt bh’rợ liêm nhâm âng zâp apêê coh vêêl đông:

“Apêê a’đhi amoó coh vêêl t’bhlâng pâh pa choom pr’hát xa nưl, pa choom cớ đợ c’năt pr’hát âng a’dich a’bhướp đợc đoọng. Đợ pr’hát dân ca căh mưy ăt bhrợ lâng pr’ăt tr’mung bh’rợ tr’nêng coh ha rêê năc dzợ chrooi pa xoọng zư lêy đợ văn hoá liêm chr’năp, p’too p’zương đhanuôr đoàn kết, dưr zi lâh ooy pr’ăt tr’mung”.

Choom lêy, bhiệc zư lêy đợ râu văn hoá ty chr’năp âng đhanuôr acoon coh năc mưy bh’rợ đanh đươnh, lêy pa zưm bhrợ âng zêng đhanuôr coh vêêl đông. Bêl vêy chrooi c’rơ lâng đợ chính sách la lua chr’năp, zâp nghệ nhân, zâp câu lạc bộ căh cậ zâp apêê pr’zợc p’niên zêng choom hâng hơnh p’têêt pa dưr râu văn hoá ty chr’năp âng acoon coh đay.

Xay moon ooy đợ c’lâng bh’rợ xoọc xay bhrợ, pr’căn Hồ Thị Minh - Phó Giám đốc Sở Dân tộc lâng Tôn giáo tỉnh Quảng Trị moon, vêêl đông xoọc t’bhlâng bhrợ zâp lơp pa choom đoọng zooi đhanuôr năl liêm ghit râu ty chr’năp lâng lêy cha mêêt pa choom đoọng râu ty chr’năp ha lang ha y chroo:

“Coh vêêl đông tỉnh Quảng Trị, đhanuôr acoon coh Vân Kiều, Tà Ôi, Pa Cô lâng Chứt vêy bâc râu văn hoá ty chr’năp lêy zư pa dưr. Xọoc đâu, bơr pêê bh’rợ văn hoá, tr’coọ xa nưl ty chr’năp, chiing goong lâng zâp pr’hát xa nưl xoọc vêy đhr’năng bil pât bêl lang p’niên căh dzợ lâh k’rang lêy pa choom. Tu cơnh đêêc, lêy pa dưr bh’rợ âng zâp nghệ nhân lâng đợ apêê lang l’lăm ahay, tu apêê năc đợ manưih năl ghit liêm, zư đợc đợ râu văn hoá chr’năp liêm âng acoon coh. Ooy bhiệc pa choom đoọng ha k’coon cha châu, đợ râu văn hoá ty ahay vêy zư pa dưr lâng pa choom đoọng cớ ooy zâp lang t’tưn”./.

GIỮ GÌN DI SẢN, TRAO TRUYỀN BẢN SẮC VĂN HÓA CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ TẠI TỈNH QUẢNG TRỊ

Tỉnh Quảng Trị đang nỗ lực gìn giữ, trao truyền đến thế hệ trẻ những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số. Các mô hình sinh hoạt văn hóa cộng đồng góp phần lưu giữ bản sắc dân tộc, gắn kết người dân, khơi dậy tinh thần tự lực, tự cường, tạo động lực phát triển kinh tế, giảm nghèo bền vững

Giữa đại ngàn Trường Sơn, những làn điệu dân ca mộc mạc của đồng bào dân tộc Chứt vẫn rộn vang tại bản Yên Hợp, xã Kim Phú, tỉnh Quảng Trị. Để giữ gìn vốn quý này, địa phương đã hỗ trợ đồng bào Rục thành lập các đội văn nghệ quần chúng, cùng nhau lưu truyền lời ca và nhạc cụ truyền thống.

Gắn bó máu thịt với văn hóa bản làng, ông Đinh Xuân Bằng chia sẻ, mỗi câu hát đều chứa đựng ký ức cội nguồn, nhịp sống làm nương, bắt cá đời thường và việc duy trì phong trào văn nghệ chính là cách để linh hồn của dân tộc không bị mai một:

“Làn điệu bản sắc của dân tộc Chứt nói chung nếu mà không tập luyện thì những làn điệu đó sẽ mai một, có thể mất đi cái gốc của người dân bản địa từng sống trong hang đá, sống trong rừng rú. Bản thân cũng tôi cũng sáng tác các bài nhớ giao duyên nhớ về cội nguồn, ông bà, bố mẹ, nhớ người bạn đi xúc cá, đi câu, đi bắt ốc, làm mùa.”

Cùng với nỗ lực ở Kim Phú, tại xã miền núi Tuyên Lâm, những nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào Mã Liềng (thuộc dân tộc Chứt) cũng đang dần được "đánh thức".

Tiêu biểu phải kể đến chiếc đàn ống – nhạc cụ mộc mạc làm từ tre, nứa nhưng đã thay lời tâm tình, giao duyên và gắn kết cộng đồng suốt hàng trăm năm qua. Trước nguy cơ vắng bóng những nghệ nhân biết chế tác và chơi đàn, các câu lạc bộ văn hóa dân gian đã ra đời để níu giữ vốn quý này.

Là người tâm huyết với văn hóa bản địa, bà Phạm Thị Lâm ở bản Ka Tang cho biết, từ năm 2023, một câu lạc bộ với 7 thành viên nòng cốt đã được thành lập, tạo không gian để bà con cùng nhau thực hành và truyền dạy nhạc cụ cho thế hệ trẻ:

“Nhiều người thuộc thế hệ trẻ không còn biết tiếng dân tộc mình, không hiểu được tiếng nói của đồng bào mình. Từ khi có các lớp tập huấn, sinh hoạt văn hóa, bà con đã biết hát và sử dụng tiếng đồng bào mình nhiều hơn. Qua các buổi họp thôn, sinh hoạt cộng đồng, người dân không chỉ trao đổi kinh nghiệm sản xuất mà còn nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa, truyền dạy tiếng nói và những giá trị truyền thống cho con cháu mai sau”.

Chị Hồ Thị Theo, người dân bản Ka Tang, xã Tuyên Lâm nói rằng, những làn điệu dân ca gắn bó mật thiết với công việc đồng ruộng, nương rẫy và đời sống thường ngày. Việc học hát, tập luyện nhạc cụ không chỉ giúp chị em duy trì bản sắc dân tộc mà còn tạo thêm sự gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng.

“Chị em trong bản tích cực tham gia tập luyện văn nghệ, học lại những câu hát do ông bà truyền lại. Những làn điệu dân ca không chỉ gắn bó với đời sống lao động, sản xuất trên nương rẫy mà còn góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, động viên bà con đoàn kết, vươn lên trong cuộc sống”.

Có thể thấy, việc bảo tồn di sản văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số là một hành trình dài, rất cần sự chung tay của cả cộng đồng. Khi được tiếp sức bằng những chính sách thiết thực, mỗi nghệ nhân, mỗi câu lạc bộ hay các bạn trẻ đều có thể tự hào nối dài mạch nguồn văn hóa của dân tộc mình.

Chia sẻ về những giải pháp đang được triển khai, bà Hồ Thị Minh - Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Quảng Trị cho biết, địa phương đang tích cực mở các lớp tập huấn để giúp bà con hiểu rõ giá trị và chủ động trao truyền di sản cho thế hệ mai sau:

“Trên địa bàn tỉnh Quảng Trị, đồng bào dân tộc Vân Kiều, Tà Ôi, Pa Cô và Chứt có nhiều nét văn hóa truyền thống đặc sắc cần được bảo tồn và phát huy. Hiện nay, một số loại hình văn hóa, nhạc cụ truyền thống, cồng chiêng và các làn điệu dân ca đang có nguy cơ mai một khi thế hệ trẻ dần ít quan tâm, ít thực hành. Vì vậy, cần phát huy vai trò của các nghệ nhân và những người thuộc thế hệ đi trước, bởi họ chính là những kho tàng tri thức sống, lưu giữ những giá trị văn hóa quý báu của dân tộc. Thông qua việc truyền dạy cho con cháu, những nét đẹp văn hóa truyền thống sẽ tiếp tục được gìn giữ và trao truyền qua các thế hệ”./.