Coh bôl da ding âng chr’val ca noong k’tiếc Đắc Pring r’dơ leh vaih pazêng bhươn choh tơơm cha p’lêê. Pazêng zr’lụ k’tiếc lalăm a hay muy choh keo, a rong bh’nơơn ếp năc nâu kêi bơơn xăl choh zập rau pih. Đhanuôr coh đâu cung r’dợ xăl cơnh pr’chăp, cơnh bhrợ, doọ dzợ bhrợ ting cơnh lalăm.

Pr’loọng t’’cooh  Bơ Loong Chuồn ặt vel 49a, chr’val Đắc Pring năc muy coh pazêng pr’loọng tơợp xăl choh 250 tơơm pih ngam Vinh tơợ c’moo 2021. Cr’chăl tr’nơợp, tu căh ơy loih lâng kỹ thuật năc bhươn pih âng pr’loọng t’cooh boong căh bấc, zập hân noo năc pa chô mơ k’nặ 10 ức đồng a năm. Ha dợ, pih âng đong t’cooh ngam, p’lêê ga măc đươi cơnh đêêc nắc bấc ngai zước câl. Lêy pr’đơợ bhrợ cha tơợ choh pih ngam Vinh, pr’loọng t’cooh Bơ Loong Chuồn năc k’rang choh pa liêm lâng chấc năl pa ghit kỹ thuật, pa chô kinh nghiệm. Đươi cơnh đêêc, hân noo pih c’moo đâu năc k’nặ 80% đợ tơơm chr’noh coh bhươn ơy boong p’lêê, đương rơơm năc vêy pa chô bh’nơơn z’zăng.

T’cooh Chuồn xay moon, zập t’ngay, diic điêl t’cooh tr’xăl tưới đác, k’chêệt bha ruy, đh’leh đoong, ha dợ doọ đươi za nươu zư lêy bhơi rơ veh:“Acu lêy pih Vinh ma mông đhị zr’lụ nâu liêm choom bhlầng. T’piing lâng tơơm chr’noh lơơng nắc pih Vinh doọ lâh k’đhap, kỹ thuật k’rang cung buôn. Hân noo tr’nơợp acu pa chô căh bấc ha dợ cung dal lâh tơơm chr’noh lơơng. Xoọc đâu, pr’loọng đong căh ơy t’bhưah cr’noọ bh’rợ xoọc pa ghit chấc năl kỹ thuật, kinh nghiệm k’rang lêy lalăm. Lâh mơ, c’lâng p’rang xoọc k’đhap k’ra tu cơnh đêêc đợ bh’nơơn pa chô mơ đhệêng, zập pa câl đoọng ha đhanuôr đhị zr’lụ”.

Căh muy xăl tơơm chr’noh, bấc pr’loọng đhanuôr đhị chr’val Đắc Pring cung tơợp pa ghit bhrợ c’rọol đoọng pa dưr băn bh’năn k’rong. Pr’loọng amóo A Lăng Thị Lan đhị vel 56b lalăm a hay ma mông g’nưm tơợ bhrợ ha rêê, choh a rong tu cơnh đêêc thu nhập căh tệêm ngăn.

C’moo 2024, pr’loọng amoó pr’đoong bơơn vel đong zooi 5 p’nong a’ọc m’ma âng vel đong (1 p’nong bhong lâng 4 p’nong r’rưah) đoọng pa dưr pr’ặt tr’mông. Amoó k’rong bhrợ c’rọol coh bhươn đong đoọng băn a’ọc. Đhr’năng b’băn, amoó ta luôn bơơn cán bộ khuyến nông pa choom đoọng, zooi kỹ thuật k’rang lêy, cha groong cr’ay, pa sạch môi trường… Năc lâh 6 c’xêê, 4 p’nong căn ơy rưah tước 30 p’nong m’ma. Xoọc zập c’moo, pr’loọng amoó vêy pazêng cr’năn a’ọc bấc lâh 50 p’nong.

Amoó A Lăng Thị Lan rơơm, cr’noọ bh’rợ băn a’ọc nâu năc zooi pr’loọng z’lâh đha rựt coh cr’chăl tước đâu: “Lalăm a hay, pr’loọng zi nắc muy bhrợ ha rêê tu cơnh đêêc thu nhập căh tệêm ngăn. Tơợ bêl vêy apêê zooi đoọng m’ma a’ọc băn năc a cu pa zay k’rang băn, pa rui m’ma t’bấc đoọng tr’mông tr’meh pr’loọng đong ha dưr lâh. Căh dap lâng zên cha đăh coh đong năc zập c’moo cung vêy k’rong 20 – 30 ức đồng tơợ pa câl a’ọc. Đợ zên nâu năc pr’loọng zi kiêng k’rong bhrợ cr’noọ bh’rợ lơơng, t’bhưah c’rọol, t’hước tước z’lâh đha rựt đanh mâng”.

Tơợ pazêng cr’noọ bh’rợ xoọc tr’nơợp đơơng chô bh’nơơn z’zăng, bấc pr’loọng đhanuôr đhị chr’val ca noong k’tiếc Đắc Pring cung r’dợ xăl cơnh bhrợ cha. Ting cơnh amoó Kring Thị Phao, Trưởng vel 49b vêy 44 pr’loọng, ma nưih Ve đơ bấc. Tơợ zập dự án, xa nay bh’rợ zooi âng nhà nước đoọng ha zr’lụ đhanuôr acoon coh, tước nâu kêi, k’nặ muy pâng đợ pr’loọng đhanuôr coh vel ơy xăl c’lâng bhrợ cha la leh đoọng bhrợ cr’noọ bh’rợ c’rọol bhươn tông. Coh đêêc, vêy 2 cr’noọ bh’rợ k’rong pazêng bhlưah lâh 1.000m2 lâng lâh 10 pr’loọng choh tơơm cha p’lêê k’rong.

Amoó Phao đoọng năl, tr’mông tr’meh ha dưr năc pr’loọng đha rựt âng vel ting xiêr, tơợ 22 pr’loọng đha rựt (c’moo 2024) xiêr dzợ 15 pr’loọng (c’moo 2025):“Bấc c’moo hay, vel đong zooi bấc tơơm chr’noh, m’ma bh’năn, zooi đhanuôr bhrợ cha, tr’mông tr’meh ha dưr lâh. Pr’loọng đong cu cung cơnh đhanuôr coh vel zêng bhrợ cơnh cr’noọ bh’rợ a’boc bhươn tông, choh zập rau pih đoọng pa xiêr đha rựt”.

Đắc Pring vêy lâh 750 pr’loọng lâng lâh 3000 cha năc, bấc bhlầng nắc ma nưih Giẻ Triêng, tr’mông tr’meh g’nưm tơợ bhrợ ha rêê. Pazêng c’moo đăn đâu, bấc pr’loọng ơy xăl tơơm chr’noh, bh’năn băn k’rong. Ting cơnh t’cooh Hồ Viết Căn, Chủ tịch UBND chr’val Đắc Pring, vel đong ơy paghit xa nay bh’rợ kiêng pa xiêr đha rựt năc xăl cơnh cr’noọ pr’chăp đhị bhrợ têng cha âng đhanuôr. Coh đêêc r’dợ xăl tơợ bhrợ la leh đoọng pa dưr bhrợ a’boc bhươn tông pa têệt lâng xa nay bhrợ têng ting c’bhuh. Tơợ cha mêệt lêy, chr’val ơy bhrợ 2 cr’noọ bh’rợ choh pih Vinh lâh 8,2ha lâg 25 pr’loọng ting pâh choh bhrợ; băn bấc 2.500 p’nong bh’năn 4 dzung, lâh 7.700 p’nong a tưch a đha.

Đươi vêy xay bhrợ đh’rưah zập xa nay bh’rợ bhrợ cha, c’moo 2024, chr’val Đắc Pring xiêr 64 pr’loọng đha rựt, z’lâh 5 pr’loọng t’ping lâng mơ k’đươi; xoọc đợ pr’loọng đha rựt âng chr’val dzợ 30,45%, pr’loọng đha rựt k’nặ 18%. T’cooh Hồ Viết Căn đoọng năl, chr’val p’loon tơợ zập đăh zên dự án, xa nay bh’rợ đoọng t’bhưah cr’noọ bh’rợ liêm choom, pa zay pa xiêr pr’loọng đha rựt zập c’moo tơợ 5 tước 7%. 

“Cr’chăl hay, chr’val cung ơy bhrợ pa dưr zập cr’noọ bh’rợ choh tơơm cha p’lêê, băn bh’năn liêm choom. Tước đâu, vel đong t’bhưah zập cr’noọ bh’rợ choh tơơm cha p’lêê bh’nơơn dal ting t’nooi pa têệt, t’bhlầng băn k’rong ting zr’lụ tơợ zập dự án, xa nay bh’rợ đoọng ha da ding ca coong. Lâh mơ, đươi đhăm choh crâng ga măc đoọng pa dưr zập tơơm za nươu, cơnh sâm 7 hi la 1 pô, t’bhlầng băn a’ọc tăm m’ma vel đong, k’roọc rưah lâng chr’gơơng ting c’lâng bhrợ cha ting c’bhuh. Đh’rưah pa zưm bhrợ lớp pa choom kỹ thuật, zooi m’ma bh’năn, chr’noh, pa têệt lâng doanh nghiệp k’rong câl pr’đươi đoọng đhanuôr tệêm loom bhrợ têng” - T’cooh Hồ Viết Căn đoọng năl. 

Tơợ pazêng cơnh tr’xăl đăh cr’noọ bh’rợ, zr’lụ da ding ca coong ca noong k’tiếc Đà Nẵng xoọc r’dợ xăl pazêng zr’lụ bhrợ têng k’rong pa têệt lâng hàng hóa. Pazêng zr’lụ bhươn t’viêng coh bôl da ding căh muy đơơng chô thu nhập đoọng ha đhanuôr năc dzợ pa căh p’rơơm ooy pr’ặt tr’mông tệêm ngăn, k’bhộ k’van đoọng ha đhanuôr zr’lụ ca noong k’tiếc./.  

Hiệu quả từ chuyển đổi cây trồng, chăn nuôi ở vùng biên Đà Nẵng

Chuyển đổi cây trồng, phát triển chăn nuôi tập trung gắn với hàng hóa đang giúp nhiều hộ đồng bào vùng biên thành phố Đà Nẵng nâng cao thu nhập, ổn định cuộc sống. Từ những mô hình cây ăn quả, chăn nuôi bản địa phù hợp với điều kiện vùng cao, nhiều hộ dân đã dần thay đổi nếp nghĩ, cách làm, từng bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang phát triển kinh tế hiệu quả hơn.

Giữa những triền đồi ở xã biên giới Đắc Pring dần xuất hiện nhiều vườn cây ăn quả. Những khu đất trước đây chỉ trồng keo, sắn hiệu quả thấp nay được cải tạo thành vườn cam, bưởi da xanh. Người dân nơi đây cũng dần thay đổi cách nghĩ, không còn sản xuất theo kiểu manh mún, manh ai nấy làm. 

Gia đình ông Bơ Loong Chuồn ở thôn 49a, xã Đắc Pring là một trong những hộ tiên phong chuyển diện tích vườn đồi sang trồng 250 gốc cam Vinh từ năm 2021. Thời gian đầu, do chưa quen kỹ thuật nên vườn cam của gia đình ông ra ít trái, mỗi mùa chỉ thu được gần 10 triệu đồng. Nhưng bù lại, cam của gia đình ông có vị ngọt thanh, trái to nên được nhiều người đặt mua.

Thấy tiềm năng kinh tế của cây cam Vinh, gia đình ông Bơ Loong Chuồn tiếp tục duy trì mô hình, tìm hiểu thêm kỹ thuật chăm sóc, đúc rút kinh nghiệm. Nhờ vậy, vụ cam năm nay gần 80% số cây trong vườn đã kết trái, kỳ vọng mang lại nguồn thu khá. Ông Chuồn chia sẻ, hàng ngày, vợ chồng ông thay phiên tưới nước, bắt sâu, tỉa cành, tuyệt đối không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. “Tôi thấy giống cam Vinh khá phù hợp với vùng đất ở đây. So với cây trồng khác thì cam Vinh không vất vả lắm, kỹ thuật chăm sóc cũng khá đơn giản. Vụ đầu tôi dù thu hoạch không nhiều nhưng cũng mang lại nguồn thu nhập cao hơn các loại cây trồng khác. Hiện gia đình chưa mở rộng mô hình mà đang chú tâm tìm hiểu kỹ thuật, kinh nghiệm chăm sóc trước. Hơn nữa, giao thông đang khó khăn nên sản lượng trồng vừa phải, chủ yếu cung cấp cho bà con trong vùng”.

Không chỉ chuyển đổi cây trồng, nhiều hộ dân ở xã Đắc Pring cũng bắt đầu chú trọng làm chuồng, trại để phát triển chăn nuôi tập trung. Gia đình chị Alăng Thị Lan ở thôn 56b trước đây sống dựa vào làm rẫy, trồng sắn nên thu nhập bấp bênh.

Năm 2024, gia đình chị may mắn được địa phương hỗ trợ 5 con heo giống bản địa (1 con đực và 4 con cái) để phát triển kinh tế. Chị đầu tư làm chuồng, trại phía sau vườn nhà để nuôi heo. Quá trình chăn nuôi, chị luôn được cán bộ khuyến nông tư vấn, hỗ trợ kỹ thuật chăm sóc, phòng bệnh, vệ sinh môi trường…. Chỉ hơn 6 tháng sau, cả 4 con nái liên tiếp sinh sản cho gần 30 con heo giống. Hiện mỗi năm, gia đình chị duy trì tổng đàn heo hơn 50 con.

Chị Alăng Thị Lan kỳ vọng, mô hình chăn nuôi heo tập trung này sẽ giúp gia đình thoát nghèo trong thời gian tới:“Trước đây, gia đình tôi chỉ làm rẫy nên thu nhập không ổn định. Từ khi được hỗ trợ nuôi heo cỏ, mình cố gắng chăm sóc, nhân đàn dần lên kinh tế từng bước phát triển. Ngoài trừ các chi phí trong gia đình, mỗi năm cũng kiếm được 20-30 triệu đồng từ bán heo. Số tiền này gia đình muốn tích cóp để đầu tư các mô hình khác, mở rộng chuồng trại, hướng tới thoát nghèo bền vững”.

Từ những mô hình ban đầu mang lại hiệu quả, nhiều hộ dân ở xã biên giới Đắc Pring cũng dần thay đổi tư duy sản xuất. Theo chị Kring Thị Phao, Trưởng thôn 49b, bà con dần thay đổi tập quán canh tác cũ, sản xuất chỉ để đủ ăn, thì nay đã biết đầu tư làm vườn, xây dựng chuồng, trại bài bản hơn. Nhiều bạn trẻ còn học cách quảng bá sản phẩm qua mạng xã hội, liên kết bán hàng cho thương lái và các chợ quanh vùng. 

Chị Kring Thị Phao cho biết, cả thôn 49b có 44 hộ dân, chủ yếu là người Ve. Từ các dự án, chương trình hỗ trợ của nhà nước cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đến nay gần 1 nửa số hộ trong thôn đã thay đổi thói quen sản xuất nhỏ, lẻ sang làm mô hình kinh tế vườn, ao, chuồng. Trong đó, có 2 mô hình kinh tế tổng hợp quy mô hơn 1.000 mét vuông và hơn 10 hộ trồng cây ăn quả tập trung. Chị Phao cho hay, kinh tế phát triển, đời sống từng bước nâng cao, kéo theo tỷ lệ hộ nghèo của thôn cũng giảm dần từng năm, từ 22 hộ nghèo (năm 2024) xuống còn 15 hộ (năm 2025):“Nhiều năm qua, địa phương hỗ trợ nhiều cây, con giống, giúp bà con phát triển kinh tế, cuộc sống dần thay đổi tích cực. Gia đình tôi cũng như bà con trong thôn đều đang xây dựng các mô hình vườn, trồng bưởi da xanh, cam vinh phát triển tốt để giảm nghèo”. 

Đắc Pring có hơn 750 hộ với hơn 3000 khẩu, chủ yếu là người Giẻ Triêng, kinh tế chủ yếu dựa vào nương, rẫy. Những năm gần đây, nhiều hộ dân đã mạnh dạn chuyển đổi cây trồng, chăn nuôi tập trung. Theo ông Hồ Viết Căn, Chủ tịch UBND xã Đắc Pring, địa phương xác định muốn giảm nghèo bền vững phải thay đổi nếp nghĩ, cách làm của người dân. Trong đó từng bước chuyển từ sản xuất manh mún sang phát triển kinh tế vườn, trang trại gắn với liên kết nhóm hộ, tổ liên kết. Qua rà soát, xã đã xây dựng được 2 mô hình cam Vinh hơn 8,2 héc ta với 25 hộ tham gia liên kết trồng, chăm sóc; phát triển hơn 2.500 con gia súc, hơn 7.700 con gia cầm.  

Nhờ triển khai đồng bộ các chương trình hỗ trợ sinh kế, năm 2024, xã Đắc Pring giảm được 64 hộ nghèo, vượt 5 hộ so với chỉ tiêu giao; hiện tỷ lệ hộ nghèo của xã còn 30,45%, hộ cận nghèo gần 18%. Ông Hồ Viết Căn cho biết thêm, xã tiếp tục tranh thủ các nguồn vốn dự án, chương trình để nhân rộng các mô hình hiệu quả, phấn đấu giảm tỷ lệ hộ nghèo bình quân mỗi năm từ 5 đến 7%.“Thời gian qua, xã cũng đã xây dựng các mô hình trồng cây ăn quả, chăn nuôi hiệu quả. Tới đây, địa phương tiếp tục nhân rộng các mô hình cây ăn quả phát triển theo chuỗi liên kết, đẩy mạnh chăn nuôi tập trung vùng, liên vùng từ các dự án, chương trình cho miền núi. Ngoài ra, tận dụng diện tích rừng lớn để phát triển các loại dược liệu, như sâm 7 lá một hoa, đẩy mạnh nuôi heo đen bản địa, bò sinh sản và hươu sao theo hướng liên kết tổ, nhóm. Đồng thời phối hợp mở lớp tập huấn kỹ thuật, hỗ trợ cây giống, kết nối doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm để người dân yên tâm sản xuất” - Ông Hồ Viết Căn cho biết. 

 Từ những đổi thay trong nếp nghĩ, cách làm, vùng cao biên giới Đà Nẵng đang dần hình thành những vùng sản xuất tập trung gắn với hàng hóa. Những khu vườn xanh trên sườn đồi không chỉ mang lại thu nhập cho người dân mà còn mở ra hy vọng về cuộc sống ổn định, no ấm hơn cho đồng bào nơi vùng biên./.