Ma nứih Chăm ặt cóh An Giang zêng ting đạo Hồi, dzợ moon nắc Chăm Islam. Ma nứih Chăm Islam cóh An Giang xoọc vêy k’noọ 20 r’bhâu cha nắc, ặt ma mông đhị apêê chr’val tu k’ruung Hậu âng apêê chr’hoong An Phú, Phú Tân, Châu Phú lâng thị xã Tân Châu. Z’lấh cr’chăl ặt ma mông đanh ươnh cóh zr’lụ k’tiếc n’nâu, đha nuôr Chăm âi bhrợ t’váih đợ p’rá la lay, văn hoá liêm la lay, cóh đêếc vêy bấc chr’nắp văn hoá vật thể cơnh: Thánh đường, đong ặt, ch’na đh’nắh, xa nập xập, vel bh’rợ… Công cơnh chr’nắp văn hoá phi vật thể cơnh: bhiệc bhan, đhr’niêng cr’bưn… chroi đoọng choom hơnh déh ooy bh’rợ pa dưr tr’mông tr’mêếh – pr’ặt tr’nợt đhị vel đong. Thuý Linh- Phóng viên Đài P’rá Việt Nam vêy bha ar xay trúih muy bơr râu ooy chr’nắp văn hoá tr’haanh bhlâng âng ma nứih Chăm Islam An Giang.

                 Đhị zr’lụ đăm đong ma nứih Chăm liêm đh’hi lâng dal bhứah bơơn g’đách túh. Đong đh’rơơng bơơn bhrợ lâng n’loong đhị apêê apêê t’nool dal dâng 3-4 m t’piing lâng mặt k’tiếc, buôn z’móh ooy c’lâng ga mắc cắh cậ ooy toọm k’ruung. Muy đhr’nong đong vêy chr’nắp cắh muy nắc tu bơơn chóh bhrợ tơợ apêê n’loong liêm nắc dzợ vêy pr’hoọm liêm mâng đanh lâng t’ngay c’xêê, đợ t’lir dưr tr’clá lâng bhrợ t’váih chr’nắp âng c’la đong. Apêê đhr’nong đong buôn vêy pr’đhang zêng mr’cơnh, bơơn xrắ bhrợ ting hình chữ Y, vêy p’loọng bhlâng lâng bấc p’loọng a lúh cóh mị đắh. Tu pr’đơợ kinh tế xã hội tr’xăl, đong ty đanh âng ma nứih Chăm xoọc r’dợ ta xăl đợ đhr’nong bê tong, z’đêr gạch, chr’tợp ngói, tôn… N’đhơ cơnh đêếc, cóh apêê vel Chăm tỉnh An Giang công dzợ bơơn zư đớc  liêm tỵ cơnh đong ty đanh đơơng âng chr’nắp văn hoá âng ma nưúih Chăm.

 Tước lum lêy pr’loọng t’coóh Ômaraly nắc muy cóh hắt pr’loọng đong ma nứih Chăm ặt cóh Châu Giang, chr’va; Châu Phong, thị xã Tân ChâuT’coóh đoọng năl, t’coóh nắc lang thứ 3 đươi dua đong n’nâu xang bêl ca conh ca căn đoo cắh dzợ. L’lăm ahay, a dích a bhướp bơơn chóh bhrợ đong a bhlâng ga mắc liêm, tơợ bh’rợ lướt chơớc lâng pay câl n’loong tước bh’rợ xẻ n’loong, bào, coóch, pa chăm lâng ra lắp bhrợ t’váih pr’đhang p’rông zêng bhrợ lâng têy. Đoọng bơơn câl apêê râu n’loong liêm bhrợ đong, bấc bêl nắc pay câl n’loong tơợ Campuchia. Đươi cơnh đêếc, z’lấh k’ha riêng c’moo, đong truyền thông âng ma nưúih Chăm An Giang công dzợ zư đớc liêm pr’hoọm, nhâm doó u hôông z’đêr lâng đh’rơơng, công doó crêê ca moọt crêếh cha; bơr pêê c’moo nắc xút  cớ sơn t’lir muy chu đoọng pa dưr đợ râu t’lir ha n’loong. Ha dang dap lêy chr’nắp, kiêng vêy đhr’nong đong crêê cơnh pr’đhang ty đanh nắc choom bil zên bạc tước k’tỷ đồng. t’coóh Ômaraly moon:

                  Đong n’nâu tơợ ahay a dích a bhướp bhrợ cơnh ooy công dzợ zư đớc cơnh đêếc, doó âi bhrợ bhr’lậ muy chu a ốt. đong n’nâu pa bhlâng dh’hi, hân noo boo công doó vêy choom nong lịt râu rí

                  Đhanuôr Chăm An Giang cắh muy zư đớc chr’nắp liêm pr’hay âng đong xang đh’rơơng Chăm nắc dzợ zư đớc bấc râu la liêm pr’hay âng ch’na đh’nắh Chăm Islam Nam Bộ. Apêê ch’na ty đanh cơnh: Cari, a vị nị-càpúa, tung lò mò cắh cậ apêê bánh ty đanh ha-pum, pây-kgah, cha-đoll, pây-nung, đin-pà-gòn… pa zêng apêê ch’na cha n’nâu bơơn đha nuôr bhrợ t’váih đhị pr’đơợ bhrợ paliêm đợ pr’ươi âi vêy cóh zr’lụ đồng bằng k’ruung Cửu Long cơnh lêệ c’roóc, đường thốt nốt, hành tiều, a bhuốc, a moọt, bhlăng xi, prớ…. Nâu câi, cóh pr’đhang moọt ặt bhrợ đh’rứah, văn hoá âng đha nuôr Chăm cóh An Giang âi vêy pr’đơợ pa dưr, cắh hắt râu ch’na a yêm âng đha nuôr âi bơơn bấc ngai kiêng cha, tu cơnh đêếc bấc đha nuôr Chăm bhrợ t’váih đong cha cha, đong bhrợ têng ch’na yêm âng đay. T’coóh Saleh- ngh nhân bhrợ bánh ty đanh cóh vel Châu Giang, chr’val Châu Phong, chr’hoong Tân Châu, tỉnh An Giang đoọng năl:

             Đợ ch’na ty đanh n’nâu buôn đươi moọt bêl apêê bhiệc bhan bhuốih a dích a bhướp, bhiệc bhan xay xơ, hơnh t’mooi cóh bấc bhiệc bhan âng acoon cóh. Muy bơr râu công bhrợ đợ ch’na bánh ngam đoọng pa câl ha đha nuôr cha, nắc đoọng p’too moon ca coon cha chau năl ooy râu ch’na yêm âng acoon cóh đay.

               Lấh đhị apêê chr’nắp văn hoá vật thể, ma nưúih chăm Islam An Giang dzợ zư đớc lâng pa dưr chr’nắp văn hoá phi vật thể cơnh: bhiệc bhan xay xơ, bhiệc bhan Roya…. Râu la lay cóh bhiệc bhan xay xơ âng ma nứih Chăm nắc đoo đhr’niêng chô đơơng xa xao cắh vêy ma mai. Cóh t’ngay bhiệc bhan, xa xao lâng xa nập âng acoon cóh đay vêy bơơn tô gộ đơơng âng tước thánh ường bhrợ bhiệc bhan. C’bhúh đơơng âng xa xao vêy dâng muy bơr zệt cha nắc. apêê đoo ting âng đơơng apướih k’độ a bá p’nang, ca conh mị n’đắh vêy tr’coóp têy, xang n’nắc prá xay cơnh lâng cr’liêng xa nay nắc xay moon bh’rợ đoọng ca coon ma moó, đh’rứah xay trúih đợ zên ta pooi ha c’bhúh xoọng năl. Xang bhiệc bhan Kà Pụn, a nhi tax ay xơ nắc choom bơơn lêy nắc  díc điêl. T’coóh Mohamad Yousof muy cha nắc ca coon âng An Giang xoọc ma mông đhị thành phố Hồ Chí Minh đoọng năl:

                     Hâu tu vêy đhr’niêng đơơng âng xa xao nắc tu đhr’niêng cr’bưn, bêl ra văng xay, bhlưa bơr anhi đoo buôn cắh âi tr’năl, cắh âi tr’lum, nắc muy bơơn cha lang lêy đhị chr’ngai a năm. Bh’rợ đơơng âng xa xao chô đoọng ha ma mai n’đắh tâm lý doó lấh k’rang k’pân, bêl pa chắp tước bh’rợ xay xơ, ặt ch’ngai a conh a căn chô ooy đong ca díc. Bêl đong n’đắh pân jứih đơơng âng pân jứih tước, ađoo pân jứih n’nâu vêy bơơn đơơng t’moọt ooy phòng a đoo n’đil xoọc tợt đhị zường, a đoo n’jứih nắc vêy ta đương têy ch’ol ooy mang a đoo n’đil, cơnh lâng pr’chắp tơợ đâu a may nắc đoo k’điêl âng cu. Xang bhiệc xay xơ 3 t’ngay, n’đắh đong pân jứih rạch tước cớ ooy đong pân đil đoọng bhrợ g’lúh hơnh déh, k’đươi ma nứih ga rứa t’ha, c’bhúh xoọng chô lêy lâng bhrợ bhiệc bhan ca văr đoọng râu liêm crêê ha nhi díc điêl tmêê.

               Cơnh lâng ma nứih Chăm, cóh đêếc vêy c’bhúh ma nứih Chăm tỉnh An Giang cr’chăl moọt ặt bhrợ đh’rứah, cắh muy đha nuôr âi bơơn zư đớc rây ty đanh, râu liêm pr’hay âng acoon cóh, nắc dzợ năl bhrợ ca van p’xoọng truyền thống âng acoon cóh đay, cơnh bơơn năl râu pr’hay, râu liêm lâng bhrợ pa liêm râu đêếc đoọng u liêm glặp lâng văn hoá acoon cóh đay. Đhị đêếc, bấc chr’nắp văn hoá acoon cóh Chăm âi chroi đoọng bhrợ ca van p’xoọng pr’hoọm âng văn hoá zấp acoon ma nứih Việt Nam./.

Người Chăm An Giang:

HỘI NHẬP VẪN GIỮ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC

             Người Chăm ở An Giang đều theo đạo Hồi, còn  gọi là Chăm Islam. Người Chăm Islam ở An Giang hiện có gần 20 ngàn người, sinh sống tại các xã đầu nguồn ven sông Hậu thuộc các huyện An Phú, Phú Tân, Châu Phú và thị xã Tân Châu. Trải qua quá trình định cư lâu dài ở vùng đất này, đồng bào Chăm đã tạo nên tiếng nói riêng, bản sắc riêng rất độc đáo, trong đó có nhiều giá trị văn hóa vật thể như: Thánh đường, nhà ở, ẩm thực, trang phục, làng nghề…cũng như giá trị văn hóa phi vật thể như: lễ hội, phong tục…góp phần đáng kể vào việc phát triển kinh tế – xã hội tại địa phương. Thúy Linh -phóng viên Đài Tiếng nói Việt Nam có bài giới thiệu đôi nét về giá trị văn hóa tiêu biểu của người Chăm Islam An Giang:

       Khuôn viên nhà người Chăm thoáng mát và cao ráo tránh được lũ lụt. Nhà sàn được cất bằng gỗ trên những hàng cột cao khoảng từ 3-4m so với mặt đất, thường quay mặt ra đường lộ hoặc ra sông. Một ngôi nhà có giá trị không chỉ bởi được cất từ các loại gỗ chất lượng tốt mà còn có màu sắc tự nhiên bền bỉ với thời gian, độ bóng ánh lên nét sang trọng và tạo thêm vị thế cho gia chủ. Các ngôi nhà thường có kiểu dáng giống nhau, được thiết kế theo hình chữ Y, có cửa cái và nhiều cửa sổ ở 2 bên. Do điều kiện kinh tế - xã hội thay đổi, nhà truyền thống của người Chăm đang dần bị thay thế bởi những ngôi nhà bê tông, tường gạch, mái ngói, tôn…Thế nhưng, ở các làng Chăm tỉnh An Giang vẫn còn giữ được  ngôi nhà truyền thống mang nhiều giá trị văn hóa của người Chăm.

                Đến thăm gia đình ông Ômaraly là một trong số ít gia đình người Chăm ở ấp Châu Giang, xã Châu Phong, thị xã Tân Châu, tỉnh An Giang còn giữ nguyên nhà sàn truyền thống. Ông cho biết, ông là thế hệ thứ 3 sở hữu ngôi nhà này sau khi cha mẹ ông mất. Trước kia, ông bà tổ tiên cất được ngôi nhà rất công phu, từ việc đi tìm và mua gỗ đến việc xẻ gỗ, bào, chuốc, trang trí và ráp thành khung hoàn chỉnh đều làm bằng thủ công. Để mua được các loại gỗ tốt dựng nhà, nhiều khi phải mua gỗ từ Campuchia. Nhờ vậy, trải qua hơn trăm năm, nhà truyền thống của người Chăm An Giang vẫn giữ nguyên màu sắc bền, đẹp, không bị hở vách hay sàn, cũng không bị mối mọt; vài năm mới quét sơn bóng lại một lần để tăng độ sáng cho lớp gỗ. Nếu tính bằng giá trị, muốn có ngôi nhà đúng như kiểu mẫu truyền thống phải tốn đến bạc tỷ. Ông Ômaraly nói:

       “ Nhà này từ hồi xưa ông bà làm như thế nay vẫn còn giữ nguyên như vậy, chưa sửa chữa lần nào. Nhà này rất mát, mùa mưa cũng không có ngập, bị lụt gì hết.”

             Bà con Chăm An Giang không chỉ giữ gìn giá trị đặc sắc của kiến trúc nhà Chăm mà còn lưu giữ  nhiều đặc trưng văn hoá ẩm thực Chăm Islam Nam Bộ. Các món ăn truyền thống như: Càri, cơm nị -cà púa, tung lò mò hay các loại bánh truyền thống ha -pum, pây –kgah, cha-đoll, pây –nung, đin –pà -gòn…hầu hết các món ăn trên được bà con sáng tạo trên cơ sở phối hợp hài hòa những nguyên liệu sẵn có ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long như thịt bò, đường thốt nốt, hành tiều, dừa, tiêu, sả ớt…Ngày nay, trong xu thế hội nhập, văn hóa của đồng bào Chăm ở An Giang đã có điều kiện phát huy, không ít đặc sản của bà con đã tạo được uy tín và thiện cảm với mọi người thông qua việc người Chăm lập nhiều quán ăn, cơ sở sản xuất các đặc sản. Ông Saleh - Nghệ nhân làm bánh truyền thống ở ấp Châu Giang, xã Châu Phong, huyện Tân Châu, tỉnh An Giang cho biết:

          “ Những món ăn truyền thống này thường dùng vào những dịp lễ cúng tổ tiên, lễ cưới hỏi, đãi khách trong các lễ hội của dân tộc. Một số cũng làm những món bánh ngọt để bán cho đồng bào mình ăn, nhằm nhắc nhở con cháu về đặc sản của dân tộc mình. 

               Bên cạnh các giá trị văn hóa vật thể, người Chăm Islam An Giang còn lưu giữ và phát huy tốt các giá trị văn hóa phi vật thể như : “lễ cưới” , lễ hội Roya… Nét riêng biệt trong lễ cưới của người Chăm là tục đưa rể chứ không rước dâu. Trong ngày hôn lễ, chú rể với bộ quần áo truyền thống sẽ được tộc họ đưa đến thánh đường làm lễ. Đoàn “đưa rể” có khoảng vài chục người. Họ mang theo những cái ô đựng trầu cau, vôi gạo, muối, bánh, trái cây. Tại thánh đường sẽ diễn ra phần nghi lễ quan trọng nhất của đám cưới là lễ kà pụn (hôn phối). Trong phần lễ này, cha vợ và con rể sẽ bắt tay nhau, rồi thực hiện 2 câu đối - đáp với nội dung là lời tuyên bố việc gả - cưới, đồng thời thông báo số tiền sính lễ cho cộng đồng biết. Sau lễ kà pụn, cô dâu và chú rể chính thức được xem là vợ chồng. Ông Mohamad Yousof một người con của An Giang đang sinh sống tại Thành phố Hồ Chí Minh cho hay: 

        Vì sao có tục đưa rể là vì theo tập tục, trước khi cưới, giữa 2 người này thường chưa biết nhau, chưa được gần gũi nhau, chỉ được nhìn nhau từ xa thôi. Việc đưa rễ qua để giúp cho cô dâu về mặt tâm lý bớt lo âu khi nghĩ tới việc mai mối phải xa cha mẹ để theo chồng. Khi nhà trai đưa chú rễ đến, chú rễ sẽ được đưa vào phòng cưới có cô dâu đang ngồi trên giường, chú rể đưa tay chỉ lên trán cô gái với ngụ ý rằng từ nay cô đã trở thành vợ của tôi. Sau lễ cưới được 3 ngày, bên nhà trai lại qua nhà gái để tổ chức tiệc ăn mừng, mời người lớn, họ hàng về chứng giám và làm lễ ban phước lành cho cặp đôi này. 

                 Đối với người Chăm, trong đó có cộng đồng người Chăm tỉnh An Giang, trong quá trình hội nhập quốc tế, chẳng những đồng bào đã giữ gìn được truyền thống, bản sắc văn hóa dân tộc, mà còn biết làm giàu thêm truyền thống của dân tộc mình, như tiếp thu cái hay, cái đẹp và cách tân nó cho phù hợp với bản sắc văn hóa dân tộc. Qua đây, những giá trị văn hóa dân tộc Chăm đã góp phần làm giàu thêm sắc thái của văn hóa các dân tộc Việt Nam./.