Đh’rưah lâng n’năc, độ ẩm dal lâng pazêng g’luh boo pr’hậc năc rau liên buôn đoọng ha vi khuẩn, virus lâng pazêng rau acoon anạ pa trơơi pr’luh cr’ăy chêêh vaih. Nâu đoo công năc cr’chăl pazêng rau pr’luh cr’ăy trơơi boọ coh hân noo ch’noọng vêy cơnh dưr vaih k’rơ, pa bhlâng năc k’hiir ploh aham, cr’ăy bhih têy dzung boóp, pa zruah pr’hậc…

Coh bấc zr’lụ đhanuôr ăt mamông, năc vêy bấc pa bhlâng pr’đươi k’độ đác cơnh xô, chậu, lốp xe ty… ta vât lơi xang cr’chăl vaih boo tr’nơơp hân noo. Nâu đoo năc đhị liêm buôn pa bhlâng đoọng ha k’gơu chêêh vaih - rau bha lâng pa trơơi pr’luh cr’ăy k’hiir ploh aham. Tơợ rau ch’mêệt lêy, hân đhơ căh ơy tước cr’chăl bha lâng âng hân noo vaih pr’luh cr’ăy, năc đợ manuyh crêê muy bơr rau cr’ăy trơơi boọ năc ơy dưr vaih z’zăng bấc t’piing lâng pazêng c’xêê tr’nơơp c’moo. Pa bhlâng, năc coh zr’lụ đong trọ, zr’lụ đhanuôr ăt mamông bấc, vêy đhr’năng trơơi boọ đơợh pa bhlâng ha dang căh vêy ta pa liêm, pa sạch, bhrợ ch’ngaách, l’thai môi trường. Ng’xay tơợ tr’nơơp c’moo 2026 tước nâu cơy, bh’rợ ch’mêệt lêy pr’luh cr’ăy trơơi boọ âng Bộ Y tế xay moon vêy k’nặ 32.000 cha năc crêê cr’ăy k’hiir ploh aham, coh đêêc 4 cha năc lâh chêệt bil.

Coh cr’chăl tr’zap hân noo cơnh xoọc đâu buôn căh lâh vêy ngai zâl cha groong, tu pr’luh cr’ăy doọ ơy dưr vaih k’rơ. Hân đhơ cơnh đêêc, nâu đoo năc cr’chăl liêm choom pa bhlâng đoọng zâl cha groong. Ha căh ng’zâl cha groong ghít, pr’luh cr’ăy choom dưr vaih đơơh pa bhlâng bêl tươc ooy cr’chăl bha lâng âng hân noo ch’noọng coh pazêng c’xêê ha y. Bác sĩ CKI Đặng Hồng Hường - Phó Giám đốc Trung tâm Y tế zr’lụ Văn Yên, tỉnh Lào Cai prá xay:

“Azi prá xay bh’rợ tr’nêng ooy Đảng uỷ, chính quyền vel đong p’too moon pazêng phòng, ban chuyên môn k’đhơợng lêy, đương lêy ghít, ta luôn đhr’năng pr’luh cr’ăy dưr vaih đhị zr’lụ đhanuôr ăt mamông đoọng đơơh bơơn lêy lâng zâl t’bil lơi pr’luh cr’ăy. Xay bhrợ liêm choom bh’rợ p’too pa choom tươc ooy đhanuôr, apêê t’cooh xa nay đoọng pa dưr dal c’năl zâl cha groong pr’luh cr’ăy”

Đh’rưah lâng pr’luh cr’ăy k’hiir ploh aham, muy pr’luh cr’ăy n’lơơng công buôn dưr vaih k’rơ coh hân noo ch’noọng, pa bhlâng năc coh p’niên k’tứi, năc bhih têy dzuung boóp. Ting cơnh Bộ Y tế, tơợ tr’nơơp c’moo tước nâu cơy, prang k’tiếc k’ruung năc bơơn lêy k’dâng 26.000 cha năc manuyh crêê pr’luh cr’ăy lâng 8 cha năc lâh chêệt bil tu pr’luh cr’ăy bhih têy dzuung boop. Coh c’xêê 3/2026, đợ manuyh crêê t’đui ooy tuần bấc lâh mơ lâng c’xêê l’lăm ahay. Pr’luh cr’ăy têy dzuung boop trơơi coh bêl k’ăy luônh, pa zruah, buôn dưr vaih coh zr’lụ zư lêy p’niên k’tứi, trường mầm non ha dang căh ng’zâl cha groong pr’luh cr’ăy crêê cơnh. Rau k’rang bhlâng năc pr’luh cr’ăy bhih têy dzuung boop năc trơơi boo đơơh pa bhlâng, bhrợ t’vaih bấc cơnh cr’ăy ngân ha dang căh đơơh ng’pa dưah. Hân đhơ cơnh đêêc, bấc apêê k’conh k’căn căh lâh zâl cha groong., buôn tr’lúc lâng pr’luh cr’ăy n’lơơng. TS.BS Nguyễn Văn Lâm, Giám đốc Trung tâm bệnh nhiệt đới, Bệnh viện Nhi Trung ương prá xay:

“Đhr’năng trơơi boọ âng pr’luh cr’ăy bhih têy dzung boop năc trơơi coh đhr’năng k’ăy luônh, pa zruah lâng đác cr’choh âng pr’zớc, căh cậ đác coh mr’loọng vêy crêê virus lâng năc trơơi tơợ manuyh n’nâu tước ooy manuyh n’tôh. Lâng pr’luh cr’ăy bhih têy dzung boop năc căh ơy vêy Vaccine đơ tiêng, tu cơnh đêêc bh’rợ zâl cha groong năc bh’rợ chr’năp pa bhlâng. Hân đhơ đợ manuyh ơy crêê pr’luh cr’ăy bhih têy dzuung boóp năc choom vaih cớ, tu pr’luh cr’ăy bhih têy dzung boop năc căh u choom bil”.

Đh’rưah lâng rau đơơh loon zâl cha groong âng đhanuôr, ngành y tế công xoọc xay bhrợ bấc bh’rợ đoọng cha groong pr’luh cr’ăy đơơh bhlâng. Tơợ bh’rợ ch’mêệt lêy đhr’năng vaih pr’luh cr’ăy, t’bil zr’lụ vaih pr’luh t’tứi, tước ooy bh’rợ t’bhlâng xay trụih, p’too pa choom zâl cha groong pr’luh cr’ăy coh đhanuôr. Hân đhơ cơnh đêêc, ting cơnh apêê chuyên gia, rau liêm choom âng bh’rợ zâl cha groong pr’luh cr’ăy năc đươi bấc bhlâng ooy cr’noọ âng zập cha năc đhanuôr.

Pr’luh cr’ăy coh hân noo ch’noọng căh buôn dưr vaih pr’hậc, năc buôn vaih vơr vai lâng dưr vaih k’rơ tơợ rau liêm buôn t’tứi coh pr’ăt tr’mông zập t’ngay. Tu cơnh đêêc, bh’rợ zâl cha groong pr’luh cr’ăy năc căh muy ng’zâl k’rơ bêl ơy vaih pr’luh cr’ăy, năc tơợ bh’rợ đơơh loon ng’zâl cha groong bêl tơơp vaih. PGS-TS Trần Đắc Phu, cố vân dal câl Trung tâm xay bhrợ xa nay bh’rợ y tế zazum, Bộ Y tế p’too pa choom:

“Ahêê năc n’năl ghít lâng năc ađay zâl cha groong pr’luh cr’ăy ha đay, zâl cha groong pr’luh cr’ăy đoọng ha zập ngai, zâl cha groong pr’luh cr’ăy đoọng ha manuyh lum căh pr’đoọng. Ba bi cơnh p’niên k’tứi, pân đil vêy achăc k’đhap, manuyh đhur c’rơ lâng pa bhlâng năc lâng manuyh t’cooh ta ha, manuyh crêê bấc rau cr’ăy cr’naanh năc đơợ ng’cha groong pr’luh cr’ăy. Tu pazêng apêê n’nâu bêl crêê pr’luh cr’ăy năc n’leh vaih ngân lâng ahêê năc đơơh loon bhrợ pazêng bh’rợ pa liêm, pa sạch achăc azân. Acu p’too moon bh’rợ zư lêy đong xang sạch liêm, ch’ngaách l’thai, zư lêy pr’đươi, chr’ơh sạch liêm, cha chêên, ộm đác ơy zêệ tr’đoóc lâng rao têy lâng xà phòng lâng tiêm vaccine liêm zập”./.

DỊCH BỆNH MÙA HÈ: CHỦ ĐỘNG TỪ SỚM, KIỂM SOÁT TỪ GỐC

Những ngày tháng 5 này, thời tiết tại nhiều địa phương bắt đầu bước vào giai đoạn nắng nóng kéo dài, có nơi nhiệt độ lên tới hơn 37–38 độ C. Cùng với đó, độ ẩm cao và những cơn mưa rào bất chợt đang tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn, virus và các loại côn trùng truyền bệnh phát triển. Đây cũng là thời điểm các bệnh truyền nhiễm mùa hè có nguy cơ gia tăng, đặc biệt là sốt xuất huyết, tay chân miệng, tiêu chảy cấp…

Tại nhiều khu dân cư, không khó để bắt gặp những vật dụng chứa nước như xô, chậu, lốp xe cũ… bị bỏ quên sau những cơn mưa đầu mùa. Đây chính là môi trường lý tưởng để muỗi sinh sản — tác nhân truyền bệnh sốt xuất huyết. Theo ghi nhận, mặc dù chưa bước vào cao điểm mùa dịch, nhưng số ca mắc một số bệnh truyền nhiễm đã bắt đầu có dấu hiệu tăng nhẹ so với những tháng đầu năm. Đặc biệt, tại các khu nhà trọ, khu dân cư đông người, nguy cơ lây lan càng cao nếu không kiểm soát tốt vệ sinh môi trường. Tính từ đầu năm 2026 đến nay, hệ thống giám sát bệnh truyền nhiễm của Bộ Y tế ghi nhận gần 32.000 trường hợp mắc sốt xuất huyết, trong đó có 4 trường hợp tử vong. 

Thời điểm giao mùa như hiện nay thường dễ bị xem nhẹ, bởi dịch bệnh chưa bùng phát mạnh. Tuy nhiên, đây lại chính là “giai đoạn vàng” để phòng ngừa. Nếu chủ quan, dịch bệnh có thể bùng phát nhanh khi bước vào cao điểm mùa hè trong những tháng tới. Bác sĩ CKI Đặng Hồng Hường – Phó Giám đốc Trung tâm Y tế khu vực Văn Yên, tỉnh Lào Cai cho biết:

 “Chúng tôi tham mưu Đảng ủy, chính quyền địa phương chỉ đạo các phòng, ban chuyên môn quản lý, theo dõi, giám sát thường xuyên dịch bệnh tại cộng đồng nhằm phát hiện sớm các ổ dịch và xử lý ổ dịch kịp thời. Làm tốt công tác tuyên truyền đến người dân, đội ngũ lãnh đạo để nâng cao nhận thức và chung tay phòng chống dịch bệnh”.

 Bên cạnh sốt xuất huyết, một bệnh truyền nhiễm khác cũng thường gia tăng trong mùa hè, đặc biệt ở trẻ nhỏ, là tay chân miệng. Theo Bộ Y tế, từ đầu năm đến nay, cả nước ghi nhận khoảng 26.000 ca mắc và 8 ca tử vong do bệnh tay chân miệng. Riêng tháng 3/2026, số mắc trung bình theo tuần tăng so với tháng trước. Bệnh chân tay miệng lây qua đường tiêu hóa, dễ bùng phát tại các nhà trẻ, trường mầm non nếu không kiểm soát tốt vệ sinh. Điều đáng lo ngại là bệnh tay chân miệng có thể diễn biến nhanh, gây biến chứng nếu không phát hiện kịp thời. Tuy nhiên, nhiều phụ huynh vẫn còn chủ quan, nhầm lẫn với các bệnh ngoài da thông thường. TS.BS Nguyễn Văn Lâm, Giám đốc Trung tâm bệnh nhiệt đới, Bệnh viện Nhi Trung ương cho biết:

“Cơ chế lây truyền của bệnh chân tay miệng là qua đường tiêu hóa và giọt bắn trực tiếp của ban hoặc dịch họng có nhiễm virus và sẽ lây từ người sang người. Với bệnh tay chân miệng chưa có Vaccine điều trị cho nên phòng là quan trọng nhất. Kể cả những bệnh nhân tay chân miệng đã mắc rồi thì vẫn có thể mắc lại vì dịch của tay chân miệng không phải là miễn dịch bền vững”.

Bên cạnh sự chủ động của người dân, ngành y tế cũng đang triển khai nhiều biện pháp nhằm kiểm soát dịch bệnh ngay từ sớm. Từ việc giám sát dịch tễ, xử lý ổ dịch nhỏ, đến tăng cường truyền thông phòng bệnh trong cộng đồng. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, hiệu quả phòng chống dịch phụ thuộc rất lớn vào ý thức của mỗi người dân.

Dịch bệnh mùa hè không bùng phát đột ngột, mà thường âm thầm gia tăng từ những yếu tố rất nhỏ trong đời sống hằng ngày. Vì vậy, kiểm soát dịch bệnh không chỉ là phản ứng khi có dịch, mà cần bắt đầu từ việc chủ động phòng ngừa ngay từ thời điểm hiện tại. PGS-TS Trần Đắc Phu, cố vấn cao cấp Trung tâm đáp ứng sự kiện y tế công cộng, Bộ Y tế lưu ý:

“Chúng ta cần phải hiểu và chính mình phải phòng bệnh cho bản thân mình, phòng bệnh cho cộng đồng, phòng bệnh cho những nhóm đối tượng dễ bị thiệt thương. Ví dụ như trẻ em, phụ nữ có thai, người suy giảm bệnh dịch và đặc biệt những đối tượng người già, người mắc bệnh nền thì cần được phòng bệnh. Bởi vì những người này khi nhiễm thì thường có triệu chứng tăng nặng và chúng ta cần phải chủ động thực hiện các biện pháp vệ sinh cá nhân. Tôi lưu ý vấn đề giữ nhà cửa sạch, giữ dụng cụ, đồ chơi chơi sạch, ăn chín uống chín và rửa tay với xã phòng và tiêm vaccine một cách đầy đủ”./.