Chợ cắh muy nắc đhị tr’câl tr’bhlêy nắc dzợ đhị tr’lưm tr’lêy, prá xay kinh nghiệm bhrợ cha âng đhanuôr vel bhươl, chroi k’rong đoọng pa dưr kinh tế-xã hội đhị vel đong. Đhơ cơnh đếêc, tu quy mô chợ k’tứi, xoọc đâu đhanuor nắc lêy pa câl đhị đha nân k’tiếc tu cơnh đếêc nắc cắh tệêm ngăn, liêm sạch,  crêê tước c’rơ tr’mung âng đhanuôr cắh liêm choom.

           Ting cơnh dáp lêy, tỉnh Ninh Thuận xoọc vêy lấh 100 chợ, cóh đếêc pazêng nắc chợ hạng 3, hạng 2 lâng chợ k’tứi ta bhrợ ba bơơ, tu cơnh đếêc nắc đhanuôr đớc pr’đươi pa câl đhị đha nên k’tiếc cắh liêm sạch. Đắh lơơng dzợ, pazêng pr’đươi pa câl đhị chợ vel bhươl nắc apêê đớc p’lêê p’coo dzợ hất luúc đớc muy đhị lâng râu ơy chệên đoọm. Đhr’năng đác nha nhự nong đhiêr chợ nặ k’hung bhlầng, râu n’nóh đớc k’rong zập ooy bhrợ ha zập ooy cóh chợ nha nhự pa bhlầng. Cóh đếêc pr’đươi, ch’nóh hất nắc pa câl zập cơnh kị cắh crêê quy địnhu; chr’na ơy ta zệê chệên nắc pa câl cắh chếêc plum, căh vêy đớc có tủ gương, apêê đớc đoọng moóih boọ, váih vi khuẩn nha nhự bhlầng.

          Azi moọt lêy ooy chợ Hoài Trung, chr’val Phước Thái bêl 7h ra diu, cóh chợ bấc ơl ma nuýh, ngai câl, ngai bhlêy… zr’lụ pa câl chr’na cha nắc đăn ghrịa đhị bh’nọ n’nóh, apêê chếêc pa câl zập ooy… đắh toor zr’lụ pa câl chr’na cha nắc apêê pa câl lệê, apêê muy plum lâng ni lông a năm, lêy bấc ơl móih boọ. Bêl vêy ngai zước câl nắc a moó Thạch Thị Dung, ma nuyh pa câl chè đhị chợ Hoài  Trung k’nặ 5 c’moo đâu, a moó đoọng năl: Đhị doó vêy ngai tớt pa câl nắc pân lơơng tớt pa câl, cắh vêy râu quy định ốt, cung cắh vêy ngai chếêc pa choom đoọng ha đhanuôr cơnh tệêm ngăn chr’na đh’nắh. A moÓ Dung đoọng năl: “Chợ cắh vêy tệêm ngăn, cắh vêy liêm, hâu chếêc tớt pa tíh pa liêm, ngai tước lalăm nắc a đoo bơơn tớt pa câl lâng zư đhị a đay tớt. Cắh bool lêy apêê tước pa choom, moon r’pặ tớt pa câl, cung cắh vêy ngai tước pa choom a zi bhrợ têng cơnh ooy đoọng liêm choom, a zi tự bhrợ, tự pa câl cơnh đếêc.”

          Đhr’năng cắh tệêm ngăn vệ sinh chr’na đh’nắh cung xoọc dưr váih đhị apêê chợ cóh vel đong cơnh chợ Hậu Sanh, chr’val Phước Hữu, chr’hoong Ninh Phước; chợ Nhị Hà 2, chr’val Nhị Hà, chr’hoong Thuận Nam… Đhị chợ Hiếu Lễ, chr’val Phước Hậu, chr’hoong Ninh Phước, đhr’năng cắh tệêm ngăn chr’na đh’náh cung dưr váih ngân pa bhlầng. Đhị pazêng bệê pớ, n’đóh n’nóh đớc lơi đhơ cơnh đhơ kị. Pleng p’răng nắc brung brăng, boo nắc lụ laach. Đhị pa câl chr’na cha nắc đăn đhị đớc n’nóh nha nhự, đhơ cơnh đếêc đhanuôr nắc cung tớt cha cha. A moó Vạn Thị Màu ắt đhị vel Hiếu Lễ- chr’val Phước Hậu, chr’hoong Ninh Phước moon: “Cóh chợ nâu nha nhự pa bhlầng, cắh vêy ghít, nha nhự nha nhiệt bhlầng. Hi dưm bếch cóh đong, xợơng nặ bhlầng, cắh mặ bếch. P’lêê p’coo, lệê, a xiu câl âng chô zêng rao lâng bhoóh, ha dang cắh nắc độc bhlầng, zêng nắc za nươu zư bhơi ra véh…Rơơm kiêng nắc đoọng chợ nâu liêm sạch, ha dang vêy râu dưr váih cắh liêm nắc cung ca ay loom bhlầng.”

          A moó Hán Thị Măng, đhanuôr đhị vel Hiếu Lễ- chr’val Phước Hậu đoọng năl cớ: “Pazêng t’ngay boo nha nhự, k’hung k’heng  pa bhlầng. Đh’rứah lâng n’nóh n’đóh, zr’lụ chợ nâu nha nhự cắh năl cơnh moon dzợ. Ắt cóh đong zập bêl cung k’đáp pr’loọng, cắh pân loọng tu lalấh nha nhự.”

          Prá xay lâng a zi đắh đhr’năng nâu, pa căn Mai Thị Phương Ngọc- Chi cục trưởng Chi cục tệêm ngăn chr’na đh’nắh tỉnh Ninh Thuận đoọng năl, xoọc đâu cóh vel đong tỉnh nắc vêy chợ ga mắc, đô thị nắc vêy zăng liêm sạch lâng ghít liêm cợnh r’pắ tớt pa câl tu vêy apêê k’đhợơng lêy ta luôn. Ha dợ chợ loại 3- chợ âng đhanuôr tự pa câl nắc cắh vêy ngai pa ghít lêy, apêê chr’val, phường k’đhợơng lêy. Đhơ cơnh đếêc, xoọc đâu bh’rợ k’đhợơng lêy âng chính quyền cơ sở đắh bh’rợ nâu  nắc cắh ơy pa ghít. Lấh mơ, bhiệc toọm bhrợ hành chính lâng apêê zr’lụ bhrợ lất đắh chr’val, phường nắc cắh ơy choom toọm bhrợ lâng zên bạc, nắc lêy pa hay, pa choom a năm. Pa căn Mai Thị Phương Ngọc đoọng năl: “Lâng apêê chợ đhị vel bhưôl ting quy định, nắc lêy pa câl đớc pr’đươi cóh pa pan, ch’ngai tợơ đha nêện k’tiếc, cắh cợ đhị âm cha nắc lêy bơơn quy định tệêm ngăn chr’na đh’nắh. A zi ơy vêy k’đươi moon lâng apêê k’đhợơng lêy chợ nắc cóh cr’chăl ha y, lêy r’pặ đoọng liêm choom, r’pặ zr’lụ lalay lâng zăng ch’ngai bhlưa tớt cha cha lâng pa câl lệê a xiu, râu dzợ u hất.. vêy cơnh đếêc nắc vêy bơơn tệêm ngăn, liêm sạch.”

          Pazêng pr’đợơ đắh tệêm ngăn chr’na đh’nắh lâng chợ cóh vel bhươl nắc ơy vêy quy định, pa choom ghít liêm. Ha dợ hâu tu nắc dzợ bấc vel đong pazêng apêê đương pa câl cắh ơy năl ghít đắh tệêm ngăn chr’na đh’nắh, cắh cợ đắh xa nay r’pặ hân luung pr’đươi đoọng pa câl liêm choom? Râu đâu đoọng lêy, apêê vel bhươl cóh tỉnh Ninh Thuận cắh ơy bhrợ têng liêm bh’rợ xay moon đoọng ha pêê pa câl pr’đươi lâng đhanuôr đắh tệêm ngăn chr’na đh’nắh. Đh’rứah lâng đếêc, bh’rợ k’đhợơng lêy, ch’mệêt lêy, râu pa zưm bhrợ têng bhlưa apêê cơ quan chức năng cắh ơy ghít liêm, cắh ơy đh’rứah. Bơơn pa liêm đhr’năng nâu, nắc vêy chroi k’rong đoọng tệêm ngăn c’rơ tr’mung âng đhanuôr, bhrợ pa dưr vel bhươl t’mêê liêm choom, ca van k’rơ./.

NINH THỤÂN: NGUY CƠ MẤT AN TOÀN

VỆ SINH THỰC PHẨM TẠI CÁC CHỢ NÔNG THÔN

     Chợ không chỉ là nơi giao thương, buôn bán mà còn là nơi gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm làm ăn của người dân nông thôn, góp phần phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương. Tuy nhiên, do quy mô chợ nhỏ, hiện nay, người dân phải họp chợ trên nền đất không đảm bảo vệ sinh gây ra một số điều đáng lo ngại về an toàn vệ sinh thực phẩm, ảnh hưởng đến sức khỏe, cuộc sống của người dân.

     Theo thống kê, tỉnh Ninh Thuận hiện có trên 100 chợ, trong đó hầu hết là chợ hạng 3, hạng 2 và chợ tạm có quy mô nhỏ, người dân phải họp chợ trên nền đất không bảo đảm vệ sinh. Mặt khác, hàng hóa ở hầu hết các chợ nông thôn được bày bán thiếu quy củ, thực phẩm sống được bày bán lẫn lộn với những thức ăn chín. Tình trạng nước thải ứ đọng quanh chợ bốc mùi hôi thối, phế phẩm của những mặt hàng tươi sống bị vứt bừa bãi, tràn lan làm cho không khí quanh khu vực chợ bị ô nhiễm. Trong khi đó, đồ thực phẩm tươi sống bày bán không đúng quy định; đồ ăn đã qua chế biến không che đậy hoặc không được bày bán trong tủ kính để ruồi, vi khuẩn mặc sức xâm nhập ... rất mất vệ sinh.

     Chúng tôi ghé chợ Hoài Trung, xã Phước Thái vào lúc 7 giờ sáng, không khí chợ đã rất nhộn nhịp người bán, kẻ mua. Hàng bán đồ ăn nhanh, đồ uống sát ngay đống rác, hàng hóa bày bán tràn lan... Kế bên sạp bán đồ ăn nhanh là gian hàng bán thịt được che đậy bằng những tấm ni lông  nhỏ, từng đàn ruồi, nhặng tha hồ bu bám. Khi  có khách lại hỏi mua thì chủ hàng mới lấy tay khua nhẹ cho ruồi, nhặng bay đi. Trò chuyện với chị Thạch Thị Dung, người bán chè ở chợ Hoài Trung gần 5 năm nay, chị  cho biết : Có chỗ  trống thì người dân cứ bán, không có quy định và cũng không có hướng dẫn nào để giúp cho người dân nơi đây hiểu về an toàn thực phẩm là như thế nào. Chị Dung cho biết “Chợ có ổn định, đẹp đâu mà ngồi thẳng hàng, ai đến trước thì ngồi trước và giữ chỗ cho mình thôi. Chẳng thấy có đoàn nào đến để sắp xếp, cũng chẳng thấy ai đến hướng dẫn tụi em làm thế này thế kia, tự tụi em làm và bán thôi.”

     Tình trạng mất an toàn vệ sinh thực phẩm cũng đang diễn ra tại các chợ quê như chợ Hậu Sanh, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước; chợ Nhị Hà 2, xã Nhị Hà, huyện Thuận Nam…Tại chợ Hiếu Lễ, xã Phước Hậu, huyện Ninh Phước, tình trạng mất vệ sinh an toàn thực phẩm cũng diễn ra nghiêm trọng. Dưới những mái che lụp xụp, rác thải đổ ngổn ngang, phế phẩm của những mặt hàng tươi sống bị vứt bừa bãi, tràn lan tạo thành một “bãi rác” ngay bên hông chợ. Trời nắng thì bụi, trời mưa thì sình lầy.  Hàng bán đồ ăn thì cách bãi rác chỉ có vài bước chân,  khách vẫn vô tư thưởng thức trong bầu không khí hôi hám, khó chịu. Chị Vạn Thị Màu ở thôn Hiếu Lễ, xã Phước Hậu, huyện Ninh Phước nói: “ Ở chợ này rất là ô nhiễm, không được kỹ càng lắm, không vệ sinh gì hết, rác thải bay tùm lum. Đêm khuya mọi người ngủ trong nhà bốc mùi rất khó chịu. Rau củ quả, cá, thịt bây giờ cũng nhờ mình rửa bằng nước muối thôi chứ rất là độc, toàn là thuốc trừ sâu…Mong muốn làm sạch chợ để bảo vệ chung, nếu người khác có bị gì thì mình cũng đau lòng lắm chứ”.  

     Chị Hán Thị Măng, người dân ở thôn Hiếu Lễ, xã Phước Hậu cho biết thêm : “Những ngày mưa nhếch nhác cùng với nước thải từ các khu vực bán cá đổ ra gây ra mùi hôi thối rất khó khịu. Cùng với lớp rác nữa, ở khu vực chợ này rất ô nhiễm. Ở nhà lúc nào cũng phải đóng cửa, không dám mở vì ô nhiễm.”

     Trao đổi với chúng tôi về vấn đề này, bà Mai Thị Phương Ngọc – Chi Cục trưởng Chi cục An toàn vệ sinh thực phẩm tỉnh Ninh Thuận cho biết, hiện tại, trên địa bàn tỉnh chỉ có chợ lớn, đô thị là vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm có quy củ và chặt chẽ  hơn vì có ban quản lý chợ thường xuyên kiểm tra, giám sát. Còn đặc biệt chợ dân sinh (chợ loại 3) và chợ cóc, chợ tạm, chất lượng thực phẩm hầu như nằm ngoài sự kiểm soát vì các chợ này giao cho các xã, phường quản lý. Tuy nhiên,  hiện nay công tác quản lý của chính quyền cơ sở về vấn đề này vẫn còn bị xem nhẹ và buông lỏng. Ngoài ra, việc xử lý vi phạm hành chính đối với các cơ sở vi phạm tại tuyến xã, phường chưa áp dụng hình thức xử phạt bằng tiền, chỉ nhắc nhở nên chưa đủ sức răn đe. Bà Mai Thị Phương Ngọc cho biết: “Đối với các chợ nông thôn theo quy định, phải bày bán trên bàn, trên giá cao hơn mặt đất, hoặc là các dịch vụ ăn uống trong chợ phải đảm bảo được quy định về an toàn vệ sinh thực phẩm. Mình cũng có kiến nghị đối với các ban quản lý chợ trong thời gian tới cũng phải sắp xếp, bố trí cho nó phù hợp, riêng biệt giữa các khu vực kinh doanh ví dụ khu vực gia súc gia cầm, khu vực hải sản, khu vực ăn uống…thì nó mới đảm bảo được vệ sinh an toàn thực phẩm” 

     Những tiêu chuẩn về vệ sinh thực phẩm an toàn đối với chợ nông thôn đã có quy định, hướng dẫn cụ thể. Nhưng vì sao vẫn còn nhiều địa phương, những người tiểu thương vẫn còn mơ hồ về vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm, hay vấn đề sắp xếp các gian hàng buôn bán chưa đi vào quy củ? Điều này cho thấy, các địa phương trong tỉnh Ninh Thuận chưa làm tốt công tác tuyên truyền tiểu thương và người dân về vệ sinh, an toàn thực phẩm. Bên cạnh đó, công tác quản lý, giám sát, sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng còn lỏng lẻo, thiếu đồng bộ. Khắc phục được tình trạng này, sẽ góp phần đảm bảo sức khoẻ người dân, xây dựng nông thôn mới văn minh, phồn thịnh./.