Bh’rợ zâl arọp a bhuy ơy xang cóh lấh 40 c’moo, nắc mơ đêếc c’xêê c’moo, k’ha riêng pr’loọng đong, bhúh xoọng liệt sỹ nắc dzợ lướt chêếc lêy ping xal âng bhúh xoọng ắt nắc a tốh cóh prang k’tiếc k’ruung hêê. Bh’rợ chêếc lêy ping xal zr’nắh k’đháp pa bhlâng, hân đhơ cơnh đêếc nắc lứch vêy cr’noọ nắc tước muy t’ngay bơơn đơơng chô k’díc, k’conh, na noo, ta đhi cắh cậ k’coon âng đay chô ooy vel đong âng k’conh pa bhướp. Ooy xa nay bh’rợ n’nâu, PV Kim Thanh ơy xrặ bha ar xay truíh ooy bh’rợ chêếc lêy ping xal liệt sỹ. Bha ar xrặ tr’nơớp vêy pr’đớc: zr’nắh k’đháp chêếc lêy ping xal âng manúyh bhúh xoọng.

      Ơy z’lấh 2 chu ng’zâl arọp Pháp lâng arọp Mỹ, k’ức ta đhâm c’mor cóh prang k’tiếc k’ruung ơy đh’rứah lướt zâl arọp a bhuy. Ha dzợ bêl rau têêm ngăn ơy vêy ta pa chô, t’ngay chô ooy đong nắc cắh zập đợ rau bhui har, tu năl mơ bấc liệt sỹ ơy lấh chêết bil cóh chiến trường, cắh n’năl đhị ta đớc. Bha ar xay moon lấh chêết bil pa gơi ooy đong nắc đhiệp xrặ t’ngay c’xêê, c’moo chêết bil, đhị mặt trận n’đắh Nam, cắh cậ cóh Tây Nguyên… K’nặ muy pâng thế kỷ ahay, năl mơ bấc pr’loọng đong ơy z’lấh k’r’bhâu km c’lâng, chêếc ta moóh năl mơ bấc manuýh lâng rau cr’noọ rơơm kiêng nắc vêy xa nay gít lâng bơơn chô đơơng ping âng manuýh bhúh xoọng ooy đhăm k’tiếc âng k’conh pa bhướp ahay.

     A ngắh Hoàng Thị Hoa, nắc k’coon pân đil âng liệt sỹ Hoàng Văn Đáp xay moon, liệt sỹ Hoàng Văn Đáp n’niên c’moo 1937, ắt cóh chr’val Minh Đông- chr’hoong Văn Yên- tỉnh Yên Bái lướt bộ đội cóh c’moo 1968. Bha ar xay moon lấh chêết bil cóh c’xêê 8/1969, đhị mặt trận n’đắh Nam. Bấc c’moo rơơm kiêng bơơn chô đơơng k’conh chô ooy vel đong, pr’loỌng đong a dếch ơy t’bhlâng bhrợ bấc bh’rợ đoọng chêếc lêy ping liệt sỹ Đáp. Pr’loọng đong bấc chu lướt ooy Tây Ninh, Bình Phước lâng chêếc ta moóh tơợ bấc n’đắh, hân đhơ cơnh đêếc nắc công cắh bơơn lêy. Vêy bêl, pr’loọng đong k’dua manuýh vêy ma a bhô chêếc lêy lâng nắc crêê tr’lúc ping. Ta luôn cóh 15 c’moo chêếc lêy ping âng manuýh bhúh xoọng, vêy bêl lum zr’nắh k’đháp k’noọ cắh mặt z’lấh. a ngắh Hoàng Thị Hoa prá: “Azi k’rang cắh dzợ cơnh xang 47 c’moo cắh bơơn lêy a ma. Công vêy bêl azi k’noọ nắc cắh dzợ ng’bơơn lêy, cắh năl cơnh chêếc bhrợ têng.”

     Ha dzợ đhị rau zúp zooi crêê cơnh âng Sở LĐTB lâng XH apêê tỉnh Yên Bái, Tây Ninh, Bình Phước; Quân đoàn 4, Cục chính sách Bộ Quốc phòng; Hội zúp zooi pr’loọng đong liệt sỹ VN, apêê CCB lâng apêê đồng đội cóh muy cr’chăl lâng liệt sĩ… pr’loọng đong nắc ơy bơơn lêy liệt sỹ Hoàng Văn Đáp cóh k’r’bhâu ping xal cắh vêy đh’nớc đhị ping xal Bình Long, tỉnh Bình Phước. Lâng bh’rợ ch’mêết lêy gien AND pay mẫu n’hang liệt sỹ lâng mẫu n’hang âng k’cắn liệt sỹ nắc crêê cơnh. Ơy bơơn lêy liệt sỹ, ơy bơơn lêy k’conh nắc rau bhui har cắh dzợ cơnh âng k’coon, đh’rứah lâng bhúh xoọng, tô gộ lâng đhanuôr cóh bhươl cr’noon. a ngắh Hoàng Thị Hoa prá: “Bêl bơơn đớp rau bh’rợ ch’mêết lêy đhị Hội zúp zooi liệt sỹ pay đoọng pr’loọng đong zi, đhi noo zi bhui har pa bhlâng lâng ren. Azi chắp hơnh pa bhlâng lâng lêy nắc đoo nắc ngoọ cơnh pâm poo.”

     Hân đhơ cơnh đêếc, nắc cắh vêy pr’loọng đong hân đoo công pr’đoọng cơnh pr’loọng đong a ngắh Hoàng Thị Hoa. 20 c’moo ahay, a ngắh Nguyễn Thị Mỵ, ắt cóh chr’val Quỳnh Hồng, chr’hoong Quỳnh Phụ, Thái Bình ta luôn k’noọ nắc t’bhlâng lướt chêếc lêy ping k’díc nắc liệt sĩ Bùi Trung Tâm, n’niên c’moo 1936, lướt bộ đội c’moo 1953. Bha ar xay moon lấh chêết bil nắc đhiệp xrặ liệt sỹ Tâm chêết bil c’moo 1968 đhị mặt trận Tây Nguyên. Cóh bấc c’moo, pr’loọng đong ơy t’bhlâng lướt chêếc lêy cóh prang apêê tỉnh Gia Lai, Kon Tum, Đắc Lắc tước ta moÓh đợ apêê đồng đội pr’đoỌng bơơn chô tước ooy manuýh bhrợ têng bh’rợ chêếc lêy ping xal liệt sỹ… nắc tước nâu cơy công cắh ơy bơơn n’năl gót liệt sỹ ắt cóh ping xal hân đoo. A ngắh Nguyễn Thị Mỵ prá: “Tước nâu cơy nắc acu đhiệp n’năl k’díc cu lấh chêết bil, ha dzợ ping nắc cắh ơy bơơn lêy. K’díc cu chêết bil mơ 48 c’moo ơy, công cắh n’năl đhị ooy. Rau rơơm kiêng âng pr’loọng đong nắc zập ngai công rơơm kiêng chêếc lêy manuýh bhúh xoọng đoọng chô đơơng ooy vel đong.”

     Công cơnh pr’loọng đong a ngắh Nguyễn Thị Mỵ, a dếch Nguyễn Kim Khương, na noo âng liệt sỹ Nguyễn Văn Tròn, ắt cóh chr’val Minh Nghĩa, chr’hoong Nông Cống, tỉnh Thanh Hoá nắc dzợ cắh têêm loom tu cắh n’năl ta đhi lấh chêết bil cóh ooy. Liệt sỹ Nguyễn Văn Tròn, n’niên c’moo 1947 p’lơớp pr’loọng đong lướt bộ đội, nắc tơợ đêếc pr’loọng đong cắh n’năl, nắc cóh t’tun n’nâu, tơợ muy cha nắc đồng đội âng liệt sỹ, pr’loọng đong a bhướp Khương nắc đhiệp n’năl lấh chêết bil cóh t’ngay 30/6/1971 nắc cắh n’năl gít lấh chêết bil cóh ooy… bh’rợ lướt chêếc lêy ta đhi lâng a bhướp c’moo 90 c’moo ting cơnh cr’noọ âng k’căn ahay nắc dzợ ắt đhị đhr’năng chêếc lêy za rum cóh bể đác. A bhướp Nguyễn Kim Khương prá: “Acu lướt ooy Thanh Hoá chêếc lêy bha ar liệt sỹ nắc cóh bơơn lêy cóh đêếc. L’lăm ahay đhi cu nắc Tổ trưởng Bộ tham mưu, Quân khu 9. Nắc acu kiêng n’năl nắc ta đhi cu dzợ cắh nắc bh’rợ chêếc lêy cóh bấc zr’lụ ha dzợ cắh bơơn lêy. Puôn đhi noo lướt ooy chiến trường nắc 3 cha nắc bơơn chô, tu cơnh đêếc rơơm kiêng bhrợ têng cơnh ooy đoọng choom bơơn lêy ta đhi. Ha dang cắh dzợ bơơn lêy nắc ađhi cu chêết bil ha k’tiếc k’ruung nắc rau ng’chắp, hân đhơ cơnh đêếc liêm choom bhlâng nắc kiêng n’năl ađhi xoọc đâu nắc cóh ooy.”

     Ting cơnh ch’mêết lêy, xay moon, xoọc đâu vêy tước 200 r’bhâu liệt sỹ cắh ơy bơơn lêy ping xal lâng dzợ tước 300 r’bhâu ping xal liệt sỹ ơy vêy đh’nớc. Nâu đoo nắc êếh rau muy cr’ăy âng pr’loọng đong apêê bhúh xoọng liệt sỹ ting n’nắc nắc dzợ rau cắh ơy têêm loom lâng apêê CCB ơy muy cr’chăl nắc đồng đội zâl arọp a bhuy lâng k’bhan liệt sỹ. Nắc tu rau đâu bhrợ ha apêê CCB bấc cơnh bh’rợ đh’rứah lâng pr’loọng đong liệt sỹ chêếc lêy liệt sỹ chô. Bha ar xrặ glúh 2 âng pazêng bha ar xrặ ooy bh’rợ chêếc lêy ping xal vêy pr’đớc: đợ apêê CCB t’bhlâng pa glúh lứch c’rơ âng đay đoọng chêếc lêy đồng đội./.

Tìm kiếm hài cốt liệt sỹ:

BÀI 1: GIAN NAN TÌM KIẾM PHẦN MỘ NGƯỜI THÂN 

(Kim Thanh-TTTin)

      Chiến tranh đã lùi xa hơn 40 năm, nhưng ngần ấy thời gian, hàng trăm nghìn gia đình, thân nhân liệt sỹ vẫn khắc khoải đi tìm phần mộ người thân đang nằm đâu đó trên khắp mọi miền của đất nước. Hành trình tìm kiếm phần mộ người thân gặp vô vàn khó khăn, nhưng tất cả vẫn chưa thôi niềm tin vào một ngày được đón chồng, cha, anh, em hoặc con cái mình trở về với quê Cha, đất Tổ.

     Trải qua 2 cuộc chiến tranh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, hàng triệu thanh niên trên khắp mọi miền tổ quốc đã  cùng nhau xung phong ra trận. Thế nhưng khi hòa bình lập lại, ngày trở về không trọn vẹn niềm vui vì có biết bao liệt sỹ đã ngã xuống nơi chiến trường, không rõ địa điểm hy sinh. Giấy báo tử gửi về gia đình chỉ ghi vẻn vẹn ngày – tháng - năm hy sinh, tại mặt trận phía Nam, hoặc Tây Nguyên… Gần nửa thế kỷ qua, biết bao gia đình đã vượt hàng nghìn cây số, hỏi thăm qua bao nhiêu người với mong muốn có được tin tức cụ thể và đưa được hài cốt người thân về với quê Cha, đất Tổ.

     Bà Hoàng Thị Hoa, là con gái của liệt sỹ Hoàng Văn Đáp cho biết, liệt sỹ Hoàng Văn Đáp sinh năm 1937, ở xã Minh Đông - Huyện Văn Yên - Tỉnh Yên Bái nhập ngũ năm 1968. Giấy báo tử ghi liệt sỹ hy sinh tháng 8/1969, tại mặt trận phía Nam. Nhiều năm khát khao được đón bố về quê hương,  gia đình bà đã tìm mọi cách để tìm mộ liệt sỹ Đáp. Gia đình đã nhiều lần vào Tây Ninh, Bình Phước và tìm kiếm thông tin bằng nhiều nguồn khác nhau, nhưng đều không có kết quả. Có lần, gia đình nhờ nhà ngoại cảm tìm và nhận nhầm mộ. Suốt 15 năm đi tìm kiếm phần mộ người thân, có nhiều lúc khó khăn tưởng chừng không thể vượt qua được. Bà Hoàng Thị Hoa chia sẻ: “Chúng tôi đã từng cảm thấy mỏi mòn sau 47 năm không tìm được bố. Cũng có lúc chúng tôi  nghĩ rằng sẽ không tìm được, cảm thấy vô vọng”.

      Song được sự giúp đỡ tận tình của Sở Lao động Thương binh và Xã hội các tỉnh Yên Bái, Tây Ninh, Bình Phước; Quân đoàn 4, Cục chính sách Bộ quốc phòng; Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam, các Cựu chiến binh là đồng đội cùng thời với liệt sĩ…, gia đình đã tìm thấy liệt sỹ Hoàng Văn Đáp trong hàng ngàn ngôi mộ vô danh tại nghĩa trang Bình Long, tỉnh Bình Phước. Bằng phương pháp giám định gien AND lấy mẫu hài cốt liệt sỹ và mẫu hài cốt mẹ liệt sỹ đã cho kết quả chính xác. Tìm được liệt sỹ, tìm được cha là niềm vui vô bờ của các con, cùng họ hàng, dòng tộc và dân làng. Bà Hoàng Thị Hoa xúc động nói:“Được đón nhận kết quả của Hội hỗ trợ liệt sỹ trao cho gia đình chúng tôi, anh chị em chúng tôi đã rất xúc động và khóc không nói được nên lời. Chúng tôi cảm động lắm và cảm thấy nó như một giấc mơ.”

    Vậy nhưng, không phải gia đình nào cũng may mắn như gia đình bà Hoàng Thị Hoa. 20 năm qua, bà Nguyễn Thị Mỵ, ở xã Quỳnh Hồng, huyện Quỳnh Phụ, Thái Bình luôn đau đáu đi tìm mộ chồng là liệt sĩ Bùi Trung Tâm, sinh năm 1936, nhập ngũ năm 1953. Giấy báo tử chỉ thông báo liệt sỹ Tâm hy sinh năm 1968 tại mặt trận Tây Nguyên. Nhiều năm liền, gia đình bà cất công tìm kiếm khắp các tỉnh Gia Lai, Kon Tum, Đắc Lắc, từ hỏi thăm những người đồng đội may mắn trở về đến những người làm công tác quy tập hài cốt liệt sĩ… nhưng đến giờ cũng chưa biết chính xác liệt sỹ nằm ở nghĩa trang nào. Bà Nguyễn Thị Mỵ chia sẻ: “Đến nay tôi vẫn chỉ biết là chồng tôi hy sinh chứ phần mộ vẫn chưa tìm được. Chồng hy sinh đã 48 năm rồi, cũng chưa biết ở đâu. Nguyện vọng của các gia đình thì ai cũng mong muốn tìm được người thân để đưa về quê hương”.

     Cũng như gia đình bà Nguyễn Thị Mỵ, cụ Nguyễn Kim Khương, anh trai của liệt sỹ Nguyễn Văn Tròn, ở xã Minh Nghĩa, huyện Nông Cống, tỉnh Thanh Hóa vẫn khắc khoải, day dứt vì không biết em trai hy sinh ở đâu. Liệt sỹ Nguyễn Văn Tròn, sinh năm 1947 giấu gia đình nhập ngũ, nên từ đó gia đình bặt tin, nhưng sau này, qua một người đồng đội của liệt sỹ, gia đình cụ Khương chỉ biết liệt sỹ hy sinh ngày 30/6/1971 nhưng không rõ hy sinh ở đâu .... Hành trình tìm kiếm người em trai đối với cụ ông năm nay đã 90 tuổi theo di nguyện của người mẹ vẫn trong tình cảnh “mò kim đáy bể”. Cụ Nguyễn Kim Khương kể: “Tôi ra Thanh Hóa tìm hồ sơ liệt sỹ mà không thấy có ở đó. Trước đây em tôi là Tổ trưởng Bộ tham mưu, Quân khu 9. Tình hình tôi muốn biết là em tôi có còn không mà đi tìm rất nhiều nơi rồi không thấy. Bốn anh em đi chiến trường thì về được ba, nên rất mong muốn làm thế nào tìm được em. Còn giả sử không tìm được nữa thì việc em hy sinh cho tổ quốc là điều đáng tự hào, nhưng tốt nhất vẫn mong biết được là em tôi hiện đang ở đâu thôi”.

     Theo thống kê, hiện nay có tới 200 nghìn liệt sỹ chưa tìm thấy hài cốt và còn tới 300 nghìn mộ liệt sỹ vô danh. Đây không chỉ là nỗi đau của gia đình các thân nhân liệt sỹ  mà còn là nỗi day dứt chưa bao giờ nguôi đối với các cựu chiến binh từng một thời là đồng đội "vào sinh ra tử" với hàng vạn liệt sỹ. Chính điều này đã thôi thúc các cựu chiến binh bằng mọi cách cùng với gia đình liệt sỹ kiếm tìm đưa liệt sỹ trở về./.