Tên thôn, bản không đơn thuần là địa danh hành chính

Mỗi tên thôn, bản ở vùng cao phía Bắc không đơn thuần là một địa danh trên bản đồ hành chính. Nó là ký ức cộng đồng, là dấu ấn lịch sử cũng như lòng kiêu hãnh của bao lớp cha ông khai thiên lập địa, giữ đất. Tên thôn, tên bản cũng là danh xưng gắn liền với đặc trưng địa lý, lao động sản xuất.

Ông Củng Chẩn Tráng ở thôn Chúng Trải, xã Phố Bảng, tỉnh Tuyên Quang kể, cái tên Chúng Trải mang nghĩa là thôn trung tâm có tuổi đời gần 3 thế kỷ. Nó gắn liền với mạch nước thiêng nuôi sống cả vùng núi đá. Tên riêng ấy gắn bó từ khi người Pu Péo về đây định cư. Tên thôn mất đi, sợi dây tâm linh với tổ tiên như bị lung lay.

“Cả nguồn nước nuôi xã này ăn. Tên thôn, bản đối với tâm linh thì dân Pu Péo mình các bài cúng vẫn nhắc đến từng làng một đấy. Một con đường, một cái suối, một ngọn núi cũng có tên hết mà”. – Ông Củng Chẩn Tráng nói.

Chính vì những giá trị lịch sử tự thân ấy, khi thực hiện sáp nhập các đơn vị quy mô nhỏ, người dân không khỏi có những tâm tư nảy sinh.

Ở bản Seo Hai, xã Bum Tở, tỉnh Lai Châu – nơi 86 hộ dân người Si La đang sinh sống, bà Hù Cố Xuân lại có những nỗi lo rất thực tế về sự khác biệt phong tục khi tính đến phương án sáp nhập với bản Sì Thâu Chải cách đó một cây số.

“Bản Sì Thâu Chải có nhiều họ khác dân tộc đứng tên chủ hộ. Ví dụ dân tộc Thái, dân tộc Mông chẳng hạn. Phong tục tập quán khác nhau mà. Cúng bản Si La lại có cổng riêng, có thể đặt ở cổng tại ngã ba chẳng hạn. Ngã ba ở chỗ đi nương, đi rẫy. Có dân tộc khác cùng bản có thể cùng chung lý lẽ được. Mà Sì Thâu Chải đằng này cách nhau 1 cây số. Từ bản này đi bản kia cho nên không đi lại với nhau được”. – Bà Hù Cố Xuân chia sẻ.

Những trăn trở mộc mạc ấy của người dân hoàn toàn là cơ sở thực tế quan trọng để các cấp chính quyền lưu tâm. Từ đó, tìm ra những phương án sắp xếp tối ưu, tôn trọng tối đa tính đa dạng văn hóa của các tộc người trong cùng một không gian sống mới.

Từ góc độ văn hóa, Tiến sĩ Bàn Tuấn Năng, ủy viên Ban thường vụ Hội Tri thức Khoa học và Công nghệ trẻ Việt Nam, Trưởng ban Đại diện nhóm “Người Dao Việt Nam – gắn kết bản sắc” nhìn nhận: địa danh vùng cao chính là di sản sống. Tên thôn, tên bản ẩn chứa trong đó cả linh hồn của quê hương và những bài học nhân sinh sâu sắc.

Mỗi tên đất, tên núi còn là nơi các thế hệ trao truyền cho nhau những giá trị đạo đức nguyên sơ nhưng bền vững của tộc người. Câu chuyện về hai quả núi Phia Bang, Phia Pục gắn liền với huyền thoại ông Tài Ngào tại vùng cao Ba Bể là một ví dụ sinh động cho việc "hồn đá biết nói".

“Bao nhiêu đời nay con trẻ lớn lên tất tật người già đều kể về những câu chuyện huyền thoại xoay quanh phia bang, phia pục. Các con lớn lên đấy là nơi mà ông Tài Ngào đã đi qua và nghe tin mẹ mất vội vã ném hai hòn đá xuống. Hòn to thì thành phia bang, hòn nhỏ thì thành phia pục và để ở đó để về chịu tang mẹ. Cái hồn của câu chuyện nó đơn giản thế thôi. Nhưng ít nhất qua một câu chuyện chỉ là hòn núi đá, dân gian người đã dạy được cho con trẻ biết một cái chi tiết vô cùng quan trọng là phải biết báo hiếu bố mẹ, phải coi việc chăm sóc mẹ, chịu tang mẹ là những việc hệ trọng của đời người”. ­– TS Bàn Tuấn Năng cho hay.

Sự đồng thuận của nhân dân phải được đặt lên hàng đầu

Để chủ trương lớn khi triển khai mang lại hiệu quả bền vững, sự đồng thuận của nhân dân là chìa khóa quyết định. Đây là câu chuyện của xã vùng sâu Hồ Thầu, tỉnh Tuyên Quang – nơi 99% là đồng bào dân tộc thiểu số.

Theo ông Trần Chí Nhân, Trưởng Ban xây dựng Đảng xã Hồ Thầu, tỉnh Tuyên Quang, bài toán tinh gọn từ 25 thôn xuống còn 9 thôn đã tìm được lời giải hài hòa khi chính quyền biết dựa vào dân, lắng nghe dân và tôn trọng tiếng nói của dân.

Địa phương đã tổ chức xin ý kiến những người có uy tín, đặc biệt các cán bộ tiền nhiệm, đương nhiệm, bí thư chi bộ, trưởng thôn, cán bộ lão thành trong tỉnh, trên địa bàn về việc lấy tên thôn, bản. Sau đó, lựa chọn phương án tối ưu và tổ chức bàn bạc trong dân.

Ông Nhân cho biết: "Có thể một thôn nhưng có 2 – 3 phương án. Trong đó, chúng tôi đánh ưu tiên thứ nhất, ưu tiên thứ 2, ưu tiên thứ 3. Sau đó, chốt lại được cái dự thảo phương án lần thứ 2 đó chúng tôi tổ chức cho từng cộng đồng, từng thôn khác nhau để cho bà con dân chủ lựa chọn cái tên đó".

Nhờ tinh thần dân chủ ấy, những mạch nguồn ký ức vẫn được hòa chung trong dòng chảy hiện đại. Bản Bành Đía xưa kia là tên gọi gắn liền với hòn đá bám rễ vào tâm thức người dân hàng thế kỷ. Dù đã đổi thành thôn Chiến Thắng từ thời kỳ hợp tác hóa nông nghiệp năm 1959, nay vẫn được gìn giữ vẹn nguyên sau sáp nhập.

Hay câu chuyện của các thôn Khòa Chung, Khòa Thượng, Khòa Hạ... cũng đã tự hào tìm về với danh xưng cội nguồn: Thôn Nậm Khòa – nơi những cư dân gắn bó với vùng nước.

“Tất nhiên, có ý kiến nọ, ý kiến kia. Thế nhưng về cơ bản bà con sẽ đồng thuận. Và cái quan trọng nhất là để thực hiện được phải cho bà con được thể hiện tâm trạng, tâm tư, tình cảm của họ. Khi tiếng nói của họ được coi trọng thì đương nhiên họ sẽ đồng thuận và nghe theo”. – Ông Nhân nhận định.

Việc lắng nghe dân, sự thấu hiểu, sẻ chia với nguyện vọng của nhân dân chính là tiền đề để chính quyền địa phương xã Hồ Thầu đưa ra những quyết sách có lý, có tình, sẵn sàng hi sinh những cái nhỏ để vì lợi ích chung.

Lộ trình sáp nhập thôn bản tại xã Hồ Thầu đang đi vào những bước hoàn thiện cuối cùng trước ngày 30/6. Khi một cái tên mới được khai sinh từ sự đồng thuận và lòng tự hào của người dân, đó không còn là một quyết định hành chính khô khan, mà là minh chứng sống động cho thấy, sự tinh gọn của bộ máy hành chính luôn song hành cùng việc bảo tồn văn hóa. Từ đó, giúp đồng bào tự tin, vững bước hội nhập, không bao giờ mất đi cội nguồn văn hóa trên mảnh đất cha ông./.