Về Mường Lò, đến phường Nghĩa Lộ, hỏi nghệ nhân dân gian ưu tú Điêu Thị Xiêng ai cũng biết. Người phụ nữ dân tộc Thái ấy năm nay đã ngoài 70 tuổi nhưng tinh thần nhiệt huyết chưa bao giờ vơi.

Bà Xiêng kể, tuổi thơ của bà lớn lên cùng với tiếng khèn, tiếng pí, câu khắp và vòng xòe nồng say. Với mong muốn những nét đẹp văn hóa Thái không mai một, mấy chục năm qua bà Siêng liên tục truyền dạy 6 điệu xòe cổ, cũng như các điệu xòe mới.

Theo bà Xiêng, cái dễ khi học xòe là ai cũng có thể nắm bắt động tác, nhưng có cái rất khó là làm sao diễn tả đúng, diễn tả được cái hồn của những điệu xòe. Chính vì vậy nên bà ưu tiên dạy các cháu ở lứa tuổi còn rất trẻ để các cháu có thời gian thấm dần. Đối với những điệu xòe cổ như: Khắm khăn mơi lảu, Phá xí, Đổn hôn, Nhôm khăn..., bà Xiêng phải truyền đạt cho các cháu hiểu sâu nội dung, ý nghĩa của từng điệu rồi mới chỉ dạy, uốn nắn từng động tác.

"Từ các ông các bà truyền lại có phần nào tôi hiểu và nắm được. Tôi cứ sợ bị mai một đi nên tôi cũng dạy cho các cháu. Mỗi lần tôi dạy 15, 16 cháu", bà Xiêng chia sẻ. 

Cùng chung niềm đam mê ấy, nghệ nhân dân gian Hoàng Thị Văn, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ Văn hóa dân tộc Thái gắn với phát triển du lịch cộng đồng phường Nghĩa Lộ, cũng dành nhiều tâm huyết cho việc gìn giữ và trao truyền nghệ thuật xòe.

Trong những lớp học do bà duy trì, các em thanh thiếu niên không chỉ được hướng dẫn từng bước chân, nhịp tay mà còn được nghe kể về nguồn cội, phong tục và ý nghĩa của từng điệu xòe. Qua mỗi buổi học, tình yêu và niềm tự hào về văn hóa dân tộc được bồi đắp, để các em hiểu rằng xòe Thái không đơn thuần là một điệu múa, mà còn là nơi kết tinh những giá trị văn hóa, tinh thần và sự gắn kết cộng đồng.

Với bà Văn, khi đã hiểu được cái hồn của điệu xòe, người học mới có thể đưa cảm xúc vào từng động tác, để mỗi vòng tay, mỗi bước chân đều mang theo tình yêu và niềm tự hào về quê hương: "Bản thân tôi rất tâm huyết với các điệu xoè nhưng riêng bản thân mình đam mê thì nó không lan toả được, không thể mở rộng được nên tôi thành lập nên đội xoè thanh niên và các cháu nhỏ để làm sao kế cận mình".

Dù không phải là người Thái nhưng thầy giáo Lê Thanh Tùng, Trường Tiểu học và THCS Nghĩa Lộ lại đam mê văn hóa Thái, dành nhiều công sức và thời gian để tìm hiểu. Ngoài tư vấn cho các chương trình nghệ thuật lớn, các lễ hội xòe, anh còn còn truyền dạy cho thanh thiếu nhi cách sử dụng các loại nhạc cụ phục vụ trình diễn xòe như khèn, pí… Anh Tùng phấn khởi cho biết: "Gần đây rất nhiều các bạn trong giới trẻ đã biết đến các nhạc cụ truyền thống, đặc biệt là khèn bè. Các lớp sử dụng nhạc cụ dân tộc, giới trẻ tìm đến rất nhiều."

Ở phường Nghĩa Lộ và các xã phường thuộc vùng Mường Lò, tỉnh Lào Cai hiện nay, tại các bản làng còn nhiều người cao tuổi có uy tín, am hiểu sâu về các nét văn hóa đặc sắc của dân tộc Thái, trong đó có các điệu xòe. Họ đang dành nhiều tâm huyết để lưu giữ, truyền dạy cho các thế hệ tiếp theo. 

Ông Dương Tuấn Nghĩa, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai cho biết, kho tàng di sản của đồng bào các dân tộc trên địa bàn tỉnh hiện nay rất đa dạng, phong phú và nghệ nhân, những người có uy tín chính là chiếc cầu nối, giữ gìn, trao truyền cho các thế hệ: "Các nghệ nhân, những người am hiểu đó tự trao truyền cho các thế hệ, trong chính bào dân tộc của mình. Văn hóa người Thái phải do người Thái trao truyền, các nghệ nhân người Thái họ phải tự trao truyền. Các nghệ nhân, người uy tín trong cộng đồng là những người thầy, là những người am hiểu nhất về các cái loại hình văn hóa đấy thì phải làm việc đó. Rất cần thiết. Đấy là cái mà chúng tôi đang thực hiện."

Nghệ thuật Xòe Thái đang được các địa phương ở Tây Bắc giữ gìn, phát huy. Không chỉ Mường Lò (Lào Cai) mà ở Mường Than, Mường So (Lai Châu), Mường Thanh (Điện Biên) cùng nhiều địa phương có đông đồng bào Thái sinh sống, các nghệ nhân vẫn đang nỗ lực trao truyền, gìn giữ di sản cho con cháu mai sau./.