Từng quanh năm lo cái ăn trên nương ngô, nương sắn, những năm gần đây, bà Vì Thị Hương cũng như nhiều nông dân ở xã Chiềng Mai, tỉnh Sơn La đã cải thiện cuộc sống nhờ chuyển sang trồng cà phê. Vụ cà phê năm nay, bà Hương thu gần 10 tấn quả, trừ chi phí cũng lãi vài chục triệu đồng, giúp gia đình có điều kiện trang trải cuộc sống, tái đầu tư sản xuất và ổn định kinh tế:

"Trước đây gia đình tôi trồng ngô và các loại lương thực, kém hiệu quả nên điều kiện kinh tế khó khăn, bán ngô cũng không được giá. Từ năm 2000, nhà tôi chuyển sang trồng cà phê, từ đó kinh tế của gia đình ngày càng khá lên, tôi rất yên tâm về hướng trồng cà phê của chúng tôi."- bà Hương nói.

Với gần 3.900 héc-ta, cây cà phê ở Chiềng Mai được xem là “đòn bẩy” kinh tế giúp nhiều nông dân có sinh kế, thu nhập ổn định, vươn lên thoát nghèo. Theo ông Đoàn Quang Dũng, Phó Chủ tịch UBND xã Chiềng Mai, tỉnh Sơn La: năm 2025, thu nhập bình quân ở xã đạt 42,5 triệu đồng/người/năm; tỷ lệ hộ nghèo giảm còn 3,9%. Kết quả đó có sự đóng góp không nhỏ của cây trồng thế mạnh - cà phê, kể từ ngày bén rễ:

"Để xóa đói giảm nghèo, bà con trên địa bàn chủ yếu dựa vào chăm sóc cây cà phê. Bà con không phải đi những nơi xa, đi làm khu công nghiệp, mà trực tiếp có việc làm tại hộ gia đình, có nguồn thu nhập. Các hộ gia đình, nông dân trực tiếp chăm sóc, cắt tỉa, hái quả, vừa tăng thu cho gia đình và góp phần tăng trưởng cho xã."- ông Dũng cho biết.

Nếu như Chiềng Mai dựa vào cà phê để thoát nghèo, thì ở xã biên giới Phiêng Khoài, Sơn La, những vườn cây ăn quả đang mở ra cơ hội làm giàu cho nông dân. Bên cạnh những loại cây trồng quen thuộc ở địa phương như xoài, mận, nhãn, bà con còn mạnh dạn đưa vào sản xuất nhiều giống cây mới như cam, hồng, lê… Bước vào năm thứ ba thu quả, kể từ ngày ghép cải tạo giống cam navel (cam ly) trên những gốc bưởi cũ, gia đình ông Đinh Văn Vân, ở xã Phiêng Khoài đã có thể thu về tiền tỷ. Với ông Vân, “trái ngọt” ấy có được nhờ việc dám thay đổi tư duy và cách làm.

"Dám thay đổi và giờ hàng năm có thu tiền tỷ. Từ khi về Mộc Châu gặp được người nhân ghép ra giống cam này, ăn thử thấy rất ngon nên tôi mua giống về ghép thử, đầu tiên ghép có chục cây thôi vì giống cũng đắt đỏ. Sau thấy sản phẩm quá hợp đất trên này nên tôi nhân rộng mô hình. Xưa chưa có đầu ra cũng trăn trở, nhưng mình nghĩ là sản phẩm ngon thì mọi người sẽ đón nhận thôi. Rồi 3 năm nay mọi người ủng hộ tốt lắm, mình không phải mang đi chợ cân nào cả, cứ tại vườn mọi người đến thu mua luôn."- ông Vân nói.

Sự sáng tạo của nông dân vùng biên Phiêng Khoài không chỉ dừng ở đổi giống, ghép cây, mà còn ở việc mạnh dạn đưa tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ vào sản xuất, kinh doanh. Như tại nhà vườn Sơn Nga, để có được những trái lê, hồng, mận… được mùa, được giá, đem lại nguồn thu ổn định hơn 300 triệu đồng mỗi năm, bà Đinh Thị Nga đã đầu tư vào quy trình sản xuất và xây dựng thương hiệu cho sản phẩm.

"So với ngày xưa làm thủ công là trông tất vào ông trời hoặc tưới tay, thì tưới tự động này rất hiệu quả, đảm bảo mùa màng, giảm rủi ro. Còn bao trái thì tránh các tác động xấu của thời tiết như mưa đá, hay ruộng bên họ có phun… Và như vậy nó mới đạt được những quả hàng mà hoàn chỉnh đến tay khách hàng. Nhiều đơn đặt như quà biếu, khách sỉ có thể vào Fanpage nhà vườn đặt dễ dàng, thuận tiện."- bà Nga cho biết.

Những mô hình sản xuất hiệu quả cũng đã minh chứng cho hướng đi chiến lược của địa phương trong phát triển nông nghiệp. Theo ông Nguyễn Văn Toàn, Phó Chủ tịch UBND xã Phiêng Khoài, Sơn La, với khoảng 3.500 ha cây nông nghiệp, xã định hướng phát triển bền vững các loại cây trồng chủ lực như cây ăn quả, ứng dụng khoa học, công nghệ để nâng cao giá trị nông sản:

"Trong giai đoạn tới, đặc biệt là giai đoạn 2026 - 2030 đây là giai đoạn nông nghiệp cần có những thay đổi để đáp ứng yêu cầu mới nhất của thị trường, nhất là chất lượng mẫu mã, sản phẩm phải an toàn. Xã cũng đang định hướng và nghiên cứu thêm việc chế biến sâu với các sản phẩm để ngoài bán đồ tươi ra thì cần chế biến sao cho bán được quanh năm, bán ở khu du lịch…"- ông Toàn cho biết.

Từ những nương cà phê tạo sinh kế đến vườn cây ăn quả cho giá trị cao, diện mạo nông nghiệp Sơn La ngày càng thay đổi. Với hơn 44.000 ha, Sơn La đang trở thành vùng trồng cà phê Arabica lớn của cả nước; cùng 85.000 ha cây ăn quả và cây sơn tra cho sản lượng ước đạt 510.000 tấn/ năm. Giá trị thu hoạch trên một héc-ta đất trồng trọt đạt khoảng 73 triệu đồng, tăng gần 44% so với năm 2020. Tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 14,17% năm 2023 xuống còn 9,37% năm 2025…

Những con số biết nói cho thấy, khi người nông dân biết khai thác lợi thế của đất đai, những sáng kiến từ mỗi nhà vườn được tiếp sức bằng định hướng và giải pháp phù hợp… sẽ có thêm những sinh kế được hình thành, mở đường cho người dân vùng cao thoát nghèo, vươn lên làm giàu ngay trên những vùng đất khó.