Tin đồn xuất hiện trên mạng xã hội rồi lan truyền qua những cuộc trò chuyện trong khu dân cư. Do tâm lý bất an trước dịch bệnh, một số người đã đổ ra chợ mua trứng tích trữ; sinh hoạt gia đình bị xáo trộn, việc mua bán tại địa phương cũng trở nên bất thường.

Một người dân nhớ lại: “Nghe nói người ta bảo là có COVID-19 thì phải mua nhiều trứng về ăn, không ăn trứng thì bảo trời sập… Tôi cảm thấy thật lo lắng, đi ra chợ mua thật nhiều trứng về ăn.”

Theo Công an xã Ba Chẽ, nội dung bịa đặt đã lợi dụng niềm tin tín ngưỡng và tâm lý lo sợ của một bộ phận người dân. Sau khi nắm thông tin, Công an xã báo cáo cấp ủy, chính quyền, đồng thời phối hợp với cán bộ thôn và người có uy tín giải thích để người dân hiểu rõ bản chất vụ việc.

Trung tá Nguyễn Văn Sự, Phó Trưởng Công an xã Ba Chẽ cho biết: “Đồng bào các dân tộc thiểu số có nét văn hóa là thờ đa thần như thần đất, thần trời, thần sông, thần núi, chính vì vậy các đối tượng xấu đã lợi dụng, cho rằng 3 giờ sáng là các thần đất, thần trời, thần sông về, nếu không ăn trứng thì trời sẽ sập. Chính vì như vậy, sau khi nắm được thông tin, Công an xã đã báo cáo cấp ủy, chính quyền phải triển khai các biện pháp công tác ổn định tình hình nhân dân.”

Điều quan trọng trong tình huống này không chỉ là bác bỏ một tin đồn. Thông tin phải được chuyển tới người dân bằng cách họ dễ tiếp nhận, qua những người họ tin tưởng. Khi tín ngưỡng được tôn trọng nhưng nội dung sai lệch được giải thích rõ, tâm lý hoang mang mới có thể lắng xuống mà không tạo thêm khoảng cách giữa người dân với chính quyền.

Trong ngôi nhà của ông Tạ Văn Sỉn, người có uy tín trong cộng đồng Sán Dìu ở thôn Năm Giai, phường Bình Khê, những nhạc cụ dân tộc và câu hát Soọng cô vẫn hiện diện. Ông vận động bà con giữ tiếng nói, trang phục, làn điệu truyền thống; từ bỏ những tập tục không còn phù hợp; thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và chấp hành hương ước, quy ước của khu dân cư. Ông cũng trực tiếp tham gia câu lạc bộ dạy tiếng dân tộc tại Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Tràng Lương:

“Xuất phát từ tâm mình thôi, chỉ muốn nghiên cứu thúc đẩy văn hoá của mình lên thôi, nhất là Soọng Cô. Cố gắng truyền đạt cho thế hệ sau, truyền cho các thầy cô, rồi thầy cô truyền cho các học sinh".

Những buổi dạy tiếng, tập hát hay sinh hoạt câu lạc bộ giúp lớp trẻ hiểu thêm về nguồn cội. Đó cũng là lúc người có uy tín gặp gỡ bà con, nghe những băn khoăn trong đời sống và chuyển tải các quy định chung theo cách gần gũi. Khi mối liên hệ này được duy trì thường xuyên, những vấn đề mới phát sinh có thể được nhận biết sớm hơn.

Tại Ba Chẽ, sự am hiểu phong tục được đưa vào mô hình “Dòng họ Đặng tự quản về an ninh, trật tự” (thôn Làng Cổng). Mô hình hoạt động từ tháng 9/2020. Công an xã phối hợp với trưởng dòng họ rà soát luật tục của người Dao, chọn những nội dung còn phù hợp để đưa vào hương ước, quy ước.

Ông Đặng Dảu Long, trưởng dòng họ Đặng, thôn Làng Cổng, xã Ba Chẽ cho biết, các quy định về cách ứng xử, giữ đoàn kết, bảo vệ rừng... được đặt bên cạnh quy định của pháp luật để từng gia đình dễ hiểu và cùng thực hiện: “Tôi tìm trong các quyển sách này những điều tốt nhất sẽ đưa ra những quy ước, hương ước, mai sau chỉ theo cái quy ước, hương ước này mà làm.”

Khi được cộng đồng cùng bàn bạc và thống nhất, hương ước không chỉ là lời nhắc mang tính truyền thống. Mỗi gia đình, dòng họ có thêm căn cứ để nhắc nhở nhau, hòa giải những bất đồng nhỏ và phòng ngừa hành vi lệch chuẩn trước khi trở thành vụ việc phức tạp. Pháp luật vẫn là khuôn khổ chung; luật tục phù hợp giúp khuôn khổ ấy đi vào đời sống bằng ngôn ngữ quen thuộc với người dân.

Bà Ân Thị Thìn, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo thành phố Quảng Ninh cho rằng, trong nhiều luật tục của đồng bào dân tộc thiểu số đã có những lời răn về đạo đức, ứng xử và bảo vệ môi trường. Nếu được chọn lọc đúng, những giá trị này có thể hỗ trợ việc điều chỉnh hành vi ngay từ gia đình và cộng đồng: “Chính những giá trị văn hóa truyền thống đấy, nó có tính giáo dục nhân văn, đạo đức của con người, góp phần giảm đi rất nhiều những hành vi lệch chuẩn. Ví dụ như văn hóa của các tộc người thiểu số ở Quảng Ninh, họ có những luật tục răn dạy con người ta không làm những việc xấu, việc tội lỗi.”

Văn hóa chỉ trở thành chỗ dựa cho công tác giữ gìn an ninh, trật tự khi những giá trị phù hợp được tôn trọng; thông tin sai lệch và tập tục không còn phù hợp được giải thích rõ. Khi người dân biết đâu là thông tin đáng tin cậy, hiểu quy định cần thực hiện và chủ động báo tin khi có bất thường, những vấn đề về an ninh, trật tự có thêm cơ hội được giải quyết ngay từ cơ sở./.