Sơn La nhiều năm được xác định là một trong những địa bàn trọng điểm về ma túy của cả nước. Hàng nghìn người từng vướng vào ma túy, nhiều đường dây, tụ điểm bị phát hiện, triệt phá, nhưng hệ lụy để lại vẫn dai dẳng. Phía sau những con số về tội phạm và người nghiện là những gia đình tan vỡ, những đứa trẻ thất học và những người mẹ oằn mình gánh cuộc sống.

Những đứa trẻ lớn lên trong thiếu thốn

Có những đứa trẻ chưa từng được lựa chọn hoàn cảnh mình sinh ra, nhưng lại phải gánh chịu những hệ lụy do ma túy để lại trong gia đình.

Hơn 7 tuổi, Vàng Thị Loan ở bản Pa Cốp, xã Vân Hồ, tỉnh Sơn La, vẫn chưa được đến trường. Bố em từng phải chấp hành án tù vì mua bán ma túy, mẹ bỏ đi khi em còn nhỏ. Loan và anh trai phải sống nhờ ông bà cùng người thân.

Gần 2 năm nay, bố ra tù, lập gia đình mới và Loan về sống cùng bố, mẹ kế. Tuy nhiên, khoảng cách tình cảm giữa em và mẹ kế vẫn còn rất lớn. Do cha mẹ ly tán, em không có giấy khai sinh nên đến tuổi đi học vẫn chưa thể đến trường. Loan rụt rè, ít tiếp xúc với người lạ. Tuổi thơ của em gắn với những thiếu thốn về vật chất và cả sự thiếu hụt tình cảm gia đình.

Câu chuyện của Loan không phải trường hợp duy nhất ở Pa Cốp.

Một mình nuôi 4 con vì chồng nghiện ma túy

Cùng ở bản Pa Cốp, chị Tráng Thị Say đã có những năm tháng tưởng như bình yên khi lập gia đình và lần lượt sinh 4 người con. Nhưng rồi chồng chị, anh Giàng A Nếnh, vướng vào ma túy và nghiện từ lúc nào không hay.

Hai năm nay, anh Nếnh được chính quyền địa phương đưa đi cai nghiện tập trung. Một mình chị Say vừa làm nương, vừa làm thuê để nuôi 4 người con. Cuộc sống của người mẹ đơn thân giữa vùng cao vốn đã khó khăn càng trở nên nhọc nhằn. Để có tiền cho các con đi học, chị tranh thủ làm thuê sau khi hoàn thành công việc trên nương. “Mình suốt ngày đi làm thuê thôi. Lúc nào làm xong nương của mình thì chạy đi làm thuê 1-2 ngày để kiếm mấy trăm để con mang đi học đủ 1 tuần. Xong mẹ lại về làm nương nhà 3-4 ngày, đến thứ 5, thứ 6 lại đi làm thuê kiếm mấy trăm cho con có tiền đi học.”- chị Say cho biết.

Thế nhưng, sức người có hạn. Cậu con trai lớn của chị mới học hết lớp 8 đã phải bỏ học vì gia đình quá khó khăn. Đó là một vòng luẩn quẩn mà ma túy để lại: người nghiện mất khả năng lao động, gia đình thiếu người làm ăn, trẻ em phải bỏ học, cái nghèo tiếp tục đeo bám.

Bản làng với những con số ám ảnh

Theo Bí thư Chi bộ, Trưởng bản Pa Cốp Vàng A Dê, bản có 208 hộ với gần 1.200 nhân khẩu, phần lớn là đồng bào Mông. Hiện có 17 người đang chấp hành án phạt tù, một người đang bị truy nã, đều liên quan đến các hành vi mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép chất ma túy. Một số người khác đang đi cai nghiện. Bản hiện còn 47 hộ nghèo. Những con số ấy cho thấy ma túy không chỉ là câu chuyện của những người trực tiếp sử dụng hay mua bán trái phép chất ma túy. Hệ lụy còn lan sang những người thân trong gia đình, trẻ em và cả cộng đồng dân cư.

Cuộc chiến vẫn nhiều gian nan

Tại Sơn La, có thời điểm địa phương quản lý gần 6.500 người nghiện. Mỗi năm, hàng nghìn người bị bắt giữ liên quan đến các hành vi mua bán, vận chuyển, tàng trữ, sử dụng trái phép chất ma túy.

Nhằm từng bước ngăn chặn, đẩy lùi và tiến tới loại bỏ ma túy khỏi đời sống cộng đồng, Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh Sơn La đã ban hành nhiều chỉ thị, nghị quyết, huy động cả hệ thống chính trị tham gia phòng, chống ma túy.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy cuộc chiến này vẫn còn nhiều khó khăn. Tỷ lệ tái nghiện còn cao; việc giải quyết, triệt phá các điểm, tụ điểm và đường dây tội phạm ma túy chưa đạt được kết quả căn bản; số địa bàn được chuyển hóa còn thấp và chưa bền vững, có nơi sau khi chuyển hóa lại tái phức tạp.

Tại xã Vân Hồ, từ ngày 1/7 năm 2025 đến nay, lực lượng chức năng đã bắt giữ 22 vụ, 24 đối tượng phạm tội về ma túy; trong đó khởi tố, điều tra 17 vụ với 22 đối tượng.

Theo bà Nguyễn Thị Ngọc, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Vân Hồ, địa bàn rộng, dân cư phân tán, nhiều bản cách xa trung tâm khiến công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm gặp không ít trở ngại. Các đối tượng phạm tội về ma túy ngày càng hoạt động tinh vi, manh động; trong khi một bộ phận người dân còn e ngại, sợ bị trả thù nên chưa mạnh dạn tố giác tội phạm.

Hiện xã Vân Hồ có 31 người nghiện và 79 người sau cai nghiện. Địa bàn cũng có 16 đối tượng truy nã, trong đó nhiều người có quan hệ xã hội phức tạp, thường xuyên thay đổi nơi ở, gây khó khăn cho việc xác minh, truy bắt.

Bên cạnh đấu tranh với tội phạm, địa phương cũng phải giải quyết những nguyên nhân xã hội khiến ma túy có nguy cơ tái diễn, như thiếu việc làm ổn định, đời sống còn khó khăn, nhận thức pháp luật của một bộ phận người dân hạn chế.

Nỗi đau không chỉ thuộc về người phạm tội

Ở bản Tà Dê, cũng thuộc xã Vân Hồ, bà Giàng Thị Mạy, gần 70 tuổi, nhiều năm nay một mình nuôi dạy con, cháu, chắt. Ba người con trai của bà cùng người con dâu cả đều phải chấp hành án tù vì liên quan đến ma túy.

Người con trai cả nhận án chung thân, con dâu cả lĩnh án 16 năm. Hai người con trai còn lại, một người bị kết án tử hình, một người đang chấp hành án 10 năm.

Căn nhà từng có một đại gia đình nay trở nên vắng vẻ. Điều bà mong mỏi chỉ là một ngày những người con, người cháu có thể trở về, cả gia đình lại được ngồi bên nhau trong một bữa cơm sum họp. “Bảo chúng nó đừng có đi mua bán ma túy, mà chúng nó có nghe đâu. Bây giờ nhà cửa tan đàn xẻ nghé. Người làm cha làm mẹ chỉ mong các con biết nghĩ, đừng tham tiền bất chấp như thế, làm khổ bố mẹ, khổ con cái, buồn lắm!”- bà Mạy nói.

Những câu chuyện ở Pa Cốp, Tà Dê hay nhiều địa bàn khác của Sơn La mới chỉ là một phần trong những hệ lụy mà ma túy gây ra. Đằng sau mỗi vụ án là những gia đình mất đi người trụ cột, những đứa trẻ thiếu sự chăm sóc, những người mẹ phải một mình nuôi con và những bản làng tiếp tục đối mặt với đói nghèo, thất học.

Phòng, chống ma túy vì thế không chỉ là cuộc đấu tranh với các đường dây, tụ điểm và đối tượng phạm tội. Đó còn là quá trình ngăn chặn nguy cơ tái nghiện, hỗ trợ người sau cai hòa nhập cộng đồng, tạo sinh kế, nâng cao nhận thức pháp luật và bảo vệ những người yếu thế trong gia đình.

Với lực lượng công an làm nòng cốt, cùng sự vào cuộc của cấp ủy, chính quyền và cả hệ thống chính trị, Sơn La đang tiếp tục triển khai các giải pháp đấu tranh với tội phạm và tệ nạn ma túy, từng bước chuyển hóa các địa bàn phức tạp, hạn chế những hệ lụy mà ma túy gây ra cho mỗi gia đình và cộng đồng.