Cây Đỏ là loài cây đặc hữu, mọc tự nhiên ven rừng, trong vườn nhà và được người dân Vân Hòa gìn giữ qua nhiều thế hệ. Hiện xã Vân Hòa có 11 gia đình sở hữu những vườn Đỏ với khoảng 651 cây. Trong số này có 8 cây đã hơn 100 tuổi, cây lâu đời nhất khoảng 210 năm.

Đáng chú ý, 3 cây Đỏ tại các khu vườn của gia đình ông Nguyễn Đình Hòa, Nguyễn Văn Cư và Nguyễn Điền Phương đã được công nhận là Cây Di sản. Những cây này lần lượt có tuổi đời khoảng 210, 200 và 100 năm.

Cùng với đó, cây Cộng cổ thụ khoảng 350 năm tuổi tại ngã ba Vân Hòa cũng được công nhận là Cây Di sản. Những cây cổ thụ này góp phần làm dày thêm giá trị sinh thái, lịch sử của vùng đất có hơn 400 năm hình thành và phát triển.

Không chỉ có giá trị về mặt tự nhiên, những cây Đỏ lâu năm còn gắn với đời sống của người dân địa phương. Qua nhiều thế hệ, cây được chăm sóc, gìn giữ trong những khu vườn gia đình và dần trở thành một nét đặc trưng của Vân Hòa.

Khoảng hơn 10 năm trước, hình ảnh những vườn Đỏ trĩu quả, rực rỡ vào dịp Quốc khánh được giới thiệu trên báo chí và mạng xã hội, thu hút ngày càng nhiều du khách tìm về Vân Hòa.

Từ việc trồng và thu hái trái cây, người dân bắt đầu kết hợp bán sản vật, mở cửa vườn phục vụ khách tham quan, trải nghiệm. Những khu vườn Đỏ vì thế không chỉ mang lại giá trị kinh tế từ nông sản mà còn trở thành điểm đến gắn với trải nghiệm đời sống, văn hóa bản địa.

Ông Nguyễn Văn Cư, chủ nhân cây Đỏ khoảng 200 tuổi được công nhận là Cây Di sản, cho rằng danh hiệu này tạo thêm động lực để gia đình tiếp tục chăm sóc, bảo vệ cây và phát triển dịch vụ đón khách.

"Được công nhận di sản cũng như giúp cho tôi một lưỡi câu, giúp việc làm ăn của gia đình tôi khấm khá hơn. Tôi rất mừng và sẽ thường xuyên chăm sóc để khách đến ngày càng đông, càng tốt. Đất lành chim đậu", ông Cư chia sẻ.

Theo người dân địa phương, vào thời điểm cây Đỏ vào mùa quả, những khu vườn trở nên đặc biệt hấp dẫn. Đây cũng là thời gian hình ảnh Vân Hòa được chia sẻ nhiều trên các nền tảng truyền thông và mạng xã hội, góp phần quảng bá cảnh quan, sản vật của địa phương.

Vân Hòa nằm ở độ cao khoảng 400m so với mực nước biển, có khí hậu mát mẻ và mỗi năm có từ 3-4 tháng xuất hiện sương mù. Cùng với những khu vườn cây Đỏ, địa phương còn sở hữu nhiều tài nguyên tự nhiên, văn hóa và lịch sử.

Trong đó có Di tích Quốc gia Nhà thờ Bác Hồ, Hội trường Mùa Xuân - khu căn cứ cách mạng của tỉnh Phú Yên trong kháng chiến chống Mỹ, cùng hệ sinh thái rừng nhiệt đới núi thấp đặc trưng.

Sự kết hợp giữa cảnh quan tự nhiên, những cây cổ thụ lâu năm và các di tích lịch sử tạo điều kiện để Vân Hòa phát triển các hoạt động về nguồn, giáo dục truyền thống, du lịch trải nghiệm. Đây cũng là lợi thế để địa phương thu hút các dự án nông nghiệp sạch, nghỉ dưỡng và du lịch.

Theo địa phương, mỗi năm Vân Hòa đón hàng chục nghìn lượt khách. Lượng khách tăng lên cũng mở ra cơ hội để người dân phát triển các dịch vụ gắn với nông nghiệp, sản vật và cảnh quan bản địa.

Ông Nguyễn Minh Hoài, Chủ tịch UBND xã Vân Hòa, cho biết địa phương xác định việc bảo tồn các cây cổ thụ phải gắn với khai thác hợp lý những giá trị tự nhiên, lịch sử và văn hóa, qua đó tạo động lực phát triển kinh tế, đặc biệt là du lịch.

"Đảng bộ xã Vân Hòa tập trung đầu tư hạ tầng các khu, điểm du lịch, phát triển du lịch trải nghiệm. Hiện nay, địa phương cũng đang tập trung quy hoạch chung, quy hoạch đất đai để thu hút đầu tư sân golf, thu hút các dự án. Đây là những điều kiện để chúng tôi tập trung cho phát triển hai con số", ông Hoài nói.

Từ những cây Đỏ được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ, Vân Hòa đang từng bước hình thành một hướng phát triển mới, trong đó bảo tồn di sản thiên nhiên đi cùng phát triển sinh kế. Nếu được khai thác hợp lý, những khu vườn cây cổ thụ không chỉ tiếp tục tồn tại như những "chứng nhân" của thời gian mà còn có thể trở thành điểm nhấn trong hành trình khám phá văn hóa, lịch sử và thiên nhiên Vân Hòa.