Ngược những đỉnh núi mờ sương, từ khắp các bản làng của xã Chiềng Hặc, tỉnh Sơn La bà con đồng bào các dân tộc Thái, Mông, Dao gùi, gánh, mang theo đủ loại sản vật, tìm đến điểm hẹn quen thuộc – chợ phiên Mường Lựm. Nép mình bên cánh đồng thơm hương lúa, giữa con đường rực rỡ sắc cờ là những sạp hàng mang đậm bản sắc vùng cao. Đó là thành quả mà bà con tự tay nuôi trồng, chăm sóc, thu hoạch, rồi sơ chế, chế biến bằng những kinh nghiệm bao đời. Vì thế, mỗi gian hàng không chỉ là nơi mua bán, mà còn giống như một “gian bếp”, một “mảnh nương”, một phần cuộc sống thường ngày được đưa xuống phiên chợ.

Giữa tiếng người mua, người bán, cười nói rộn ràng, những câu chuyện bình dị nhất được cất lên. Khách vãng lai tò mò hỏi thăm: "Tất cả các món này đều là bà với ông tự làm à?". Đáp lại là lời kể chân chất của người bán hàng: "Tự tay bà làm đấy, ổi bà trồng, bánh chưng bà tự gói, gạo tự xát, lạc trồng ở nương xong thu về phơi khô rồi rang, chuối cũng nhà trồng, bán tươi không hết thì bà phơi rồi đóng gói…".

Cũng như nhiều tiểu thương ở đây, gần 10 năm gắn bó với chợ phiên Mường Lựm, bà Lò Thị Ân ở bản Lựm nhận thấy chợ phiên lần này thật khác. Một phiên chợ do UBND xã Chiềng Hặc tổ chức với chủ đề "về miền nhớ thương", quy mô hơn, đông vui và rộn ràng hơn. Giới thiệu về sạp hàng của mình, bà Ân tự hào nói: "Hôm nay gian hàng của bản Dạo có su su này, bầu này, bí, cà pháo, cà tím, có cả ớt này, chanh leo, bắp ngô nếp, dưa mèo… Đây là sản phẩm gia đình tự làm luôn, mang xuống đây bán, quảng bá…"

Vẫn ở khu chợ quen thuộc, nhưng dịp này có thêm hàng chục gian hàng mang sắc màu riêng của các bản được dựng lên, bày bán đủ loại nông sản quen thuộc của miền núi từ rau xanh, củ, quả, đến lợn, gà. Những sản vật mang trong đó câu chuyện về đất đai, mùa vụ và công sức của người dân vùng cao.

Vừa hào hứng giới thiệu sản phẩm, ông Sồng A Lâu ở bản Dạo, xã Chiềng Hặc vừa nhanh tay lấp đầy những sạp hàng vừa bán đã vơi, không để khách phải chờ đợi. Ông hồ hởi chia sẻ: "Một phiên chợ như này, món hàng nào mang xuống cũng bán hết. Bản Dạo trồng rất nhiều loại, nào ngô, dưa, đậu, bí, cà pháo, su su… Sản xuất ra thì muốn tiêu thụ. Nên nay có phiên chợ như này rất mừng. Qua đây có thể giới thiệu cho mọi người, để mọi người thử xong thì đặt hàng. Nếu khách mà có nhu cầu chúng tôi còn gửi xe, ship hàng cho khách."

Quyện trong không khí se dịu của buổi sớm vùng cao còn có hương thơm của cơm nếp, cá nướng, bánh chưng, thịt khô gác bếp. Những món ăn vốn quen thuộc trong bữa cơm của đồng bào nay trở thành hương vị níu chân du khách. Anh Phạm Quang Trung, đến từ Thanh Hóa, lần đầu trải nghiệm chợ phiên vùng cao, bày tỏ sự thích thú: "Tôi thấy rất thích những món ăn mang đậm bản sắc như vậy, tôi cũng mua được rất nhiều đặc sản, mua cả rau, củ, quả các loại, mang về vừa để gia đình dùng, vừa làm quà cho bạn bè. Đi một vòng chợ thôi mà sạp hàng nào cũng muốn ghé lại để thưởng thức thử và trải nghiệm, trò chuyện với mọi người…".

Cùng với ẩm thực, ở Mường Lựm, xã Chiềng Hặc, chợ phiên còn là nơi tái hiện những không gian văn hóa truyền thống của đồng bào nơi đây. Ngay bên gốc Cây đa Nóng Luông, một di tích lịch sử - nơi thành lập Chi bộ Đảng đầu tiên của huyện Yên Châu cũ vào năm 1948, là hình ảnh những cụ ông chậm rãi ngồi đan lát, còn các cụ bà bên khung dệt, miệt mài với từng sợi vải. Bàn tay của những người đã đi qua bao mùa nương, mùa lúa vẫn thoăn thoắt, dẻo dai làm nên những chiếc khăn piêu, áo cóm, chiếc sọt, ghế mây, hay dụng cụ đánh cá.

Sâu trong ánh mắt những bậc cao niên là nỗi niềm trăn trở với những nghề truyền thống mà đồng bào Thái đang gìn giữ. Đó cũng là lý do mà ông Quàng Văn Quyết, 73 tuổi, ở bản Luông, xã Chiềng Hặc cùng nhiều cụ ông, cụ bà có mặt ở phiên chợ này. Nhắc về nghề đan lát thủ công, ông Quyết tâm sự: "Từ bé thấy bố làm, tôi cũng học hỏi, từ cái giỏ, cái sọt phải làm thế nào, mấy nan thì mới đan được, rồi học bố, học ông cách làm… Nếu lớp già chúng tôi mà không giữ nghề, không truyền cho con cháu thì mai sau con cháu cũng sẽ không giữ được nghề của cha ông nữa. Nay tôi cũng đã có tuổi rồi, nên cũng muốn truyền lại nghề này cho con cháu mình, để giữ lại những truyền thống của cha ông, của đồng bào Thái, những thứ gắn liền với cuộc sống hằng ngày, gắn với núi rừng và bà con dân tộc vùng cao chúng tôi. Giữ được nghề thì cũng là giữ được văn hóa dân tộc mình."

Từ những điều rất đỗi thân thuộc, như bó rau, con gà, tấm vải, cho đến không khí sôi động của hội thi giã bánh dày, đánh tu lu, câu chuyện của nhịp sống, lao động sản xuất và bản sắc văn hóa đang được kể theo cách gần gũi nhất ở phiên chợ vùng cao Mường Lựm.

Mường Lựm, từng là tên gọi của một xã nay thuộc xã Chiềng Hặc, tỉnh Sơn La, trong tiếng Thái mang ý nghĩa là "mường quên lãng” hay “vùng đất bị lãng quên". Các bậc cao niên kể rằng, nơi đây từng được mệnh danh là miền đất "ngủ quên" giữa đại ngàn Tây Bắc vì địa hình thung lũng biệt lập, bao bọc bởi những dãy núi cao và những cánh rừng nguyên sinh trùng điệp. Nhưng Mường Lựm không hề “ngủ quên” như tên gọi ấy. Đây là một vùng quê cách mạng, nơi thành lập Chi bộ Đảng đầu tiên của huyện Yên Châu cũ vào năm 1948 tại Di tích lịch sử Cây đa Nóng Luông. Nơi đây còn có những điểm cao lý tưởng để ngắm nhìn biển mây bồng bềnh cuộn vách núi, hồ Mường Lựm trong vắt uốn lượn bên những cánh rừng, cùng cánh đồng lúa trải dài đem lại những mùa vàng ấm no.

Miền đất này đang tiếp tục được đánh thức, bởi những chủ trương, quyết sách và cách làm cụ thể của cấp ủy, chính quyền địa phương. Trong đó, việc đưa phiên chợ vùng cao Mường Lựm, Chiềng Hặc trở thành một sản phẩm văn hóa – du lịch đặc trưng, mở thêm cơ hội kết nối, thu hút các nguồn lực đầu tư phát triển du lịch, tạo sinh kế, nâng cao thu nhập và đời sống cho bà con là mục tiêu mà xã Chiềng Hặc đang hướng tới.

Chia sẻ về định hướng này, ông Cao Xuân Dũng, Chủ tịch UBND xã cho biết: "Xã xác định việc phát huy lợi thế của người dân ở cơ sở là nhiệm vụ ưu tiên, vì vậy những hoạt động này đang góp phần thực hiện những chủ trương, định hướng đầu tư phát triển của xã. Mục tiêu là nhân dân khu vực này sẽ thay đổi tư duy, biến bản sắc, văn hóa của mình thành giá trị kinh tế. Trong thời gian tới, xã sẽ tổ chức các lớp tập huấn để người dân hiểu được những điều khác biệt của mình có giá trị thế nào và mang lại kinh tế ra sao…"

Mường Lựm – một phiên chợ nhỏ nơi vùng cao Chiềng Hặc, Sơn La. Từng gian hàng, từng sản vật, món ăn, trong mỗi câu chuyện của bà con và những bàn tay đang lặng lẽ giữ nghề, giữ bản sắc dân tộc là hình ảnh một miền quê đang vươn mình từ những điều bình dị nhất.