Theo truyền thống được lưu truyền trong cộng đồng, ngày trước, vào dịp 14/7 âm lịch, sau khi thu hoạch mùa vụ, người lớn ở nhà làm lễ “gác cày”, mổ vịt, gói bánh và chuẩn bị những mâm cơm thịnh soạn để liên hoan, trong khi trẻ em phải lên rừng chăn trâu. Không được gọi về ăn Tết, lũ trẻ đã buộc mõm con nghé với suy nghĩ người không được ăn thì nghé cũng không được ăn.

Nhận ra mình đã đối xử chưa công bằng với trẻ em, người lớn hối hận và thống nhất lấy ngày 14/7 âm lịch hằng năm vừa làm lễ tổng kết mùa vụ, vừa tổ chức Tết để động viên, chăm lo cho trẻ nhỏ. Từ đó, Tết Xíp Xí còn được gọi là Tết trẻ em, trở thành một phong tục đẹp được các thế hệ người Thái trắng ở Phù Yên, Sơn La gìn giữ và truyền lại cho đến ngày nay.

Tết Xíp Xí năm nay được xã Phù Yên tổ chức vào ngày 10/7 âm lịch, sớm hơn 4 ngày so với những năm trước. Mở đầu phần lễ là hoạt động rước lễ từ khu vực Ao Bua về Đình Chu. Những mâm lễ được chuẩn bị công phu, cùng các sản vật đặc trưng của địa phương và hình ảnh những em nhỏ chăn trâu đã tái hiện sinh động không gian văn hóa Tết Xíp Xí truyền thống. 

Ngay sau lễ rước là nghi thức cúng Tết Xíp Xí. Trong không gian linh thiêng, các nghi lễ truyền thống được thực hiện nhằm bày tỏ lòng biết ơn đối với con trâu – người bạn đồng hành cùng người nông dân trong công việc cày bừa, sản xuất nông nghiệp. Nghi lễ cũng gửi gắm ước vọng về một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, bản làng no ấm, bình an, đồng thời cũng là dịp để cộng đồng dành sự quan tâm, yêu thương đặc biệt đến trẻ em.

Bà Cầm Thị Liên, Bản Chiềng, xã Phù Yên, tỉnh Sơn La cho biết: “Vui mừng được tham gia lễ hội, được tham gia những trò chơi dân gian, và được hòa mình trong những cái mâm cỗ cổ truyền của dân tộc Thái trắng xã Phù Yên. Nhân đây thì tôi cũng mong muốn lan tỏa những hình ảnh đẹp này đến các xã lân cận cũng như du khách gần xa biết được nét đẹp văn hóa của bản Chiềng chúng tôi cũng như xã Phù Yên”.

Nếu phần lễ mang màu sắc trang nghiêm, thành kính thì phần hội lại diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian đặc sắc. Những điệu múa, lời hát dân ca, màn biểu diễn trang phục dân tộc, đánh đuống, đánh cồng chiêng, đánh trống, chơi ô ăn quan… tạo nên không khí vui tươi, đoàn kết, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia, cổ vũ.

Bên cạnh đó, người dân và du khách còn được tham quan không gian trưng bày, giới thiệu các sản phẩm OCOP, nông sản địa phương, trưng bày các sản phẩm đan lát, thổ cẩm, trải nghiệm gói bánh ít uôi. Không gian lễ hội cũng tạo nên những điểm check-in mang đậm bản sắc văn hóa, góp phần làm phong phú trải nghiệm của du khách khi đến với Phù Yên.
Chị Nguyễn Thị Sen, Chủ tịch HĐQT HTX Sen Hồng Hưng Thịnh, xã Phù Yên, tỉnh Sơn La nói: "Đến với lễ hội tết Xíp Xí chúng tôi mang đến sản phẩm nông sản đặc sản của Phù Yên trưng bày giới thiệu cho khách, đặc biệt chúng tôi mang đến gạo đặc sản Xéng Cù, là gạo đặc sản, là sản phẩm ô cốp được trồng hữu cơ trên cánh đồng Mường Tấc của Phù Yên, rất mong được bà con đón nhận và ủng hộ sản phẩm của hợp tác xã chúng tôi".

Một trong những hoạt động đặc sắc Lễ hội Tết Xíp Xí năm nay là phần thi ẩm thực với sự tham gia của 9 đội thi. Mỗi đội mang đến những món ăn truyền thống được chế biến từ nguyên liệu gần gũi, sản vật đặc trưng của địa phương. Dưới đôi bàn tay khéo léo của các thành viên, những món ăn dân dã được chế biến, trình bày công phu, đẹp mắt. Không chỉ thi tài chế biến, các đội còn giới thiệu nguồn gốc, ý nghĩa và giá trị văn hóa của từng món ăn, tạo nên không khí sôi nổi, nhận được sự cổ vũ nhiệt tình của cán bộ, nhân dân và du khách.

Ông Phan Ngọc Linh, Chủ tịch UBND xã Phù Yên, tỉnh Sơn La cho biết: "Xã Phù Yên tổ chức lễ hội tết Xíp Xí nhằm tạo không khí vui tươi phấn khởi cho cán bộ, đảng viên, và nhân dân và nhằm bảo tồn phát huy những giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc Thái nơi đây. Trong thời gian tới, xã Phù Yên sẽ tiếp tục tổ chức các lễ hội, như: lễ hội tết Xíp Xí, lễ hội Mợi, lễ hội mừng cơm mới. Thông qua các hoạt động này nhằm quảng bá hình ảnh văn hóa đậm đà bản sắc các dân tộc".

Nhân dịp này, UBND xã Phù Yên đã trao trao 1 giải nhất, 1 giải nhì, 1 giải ba cho 3 đội xuất sắc nhất trong phần thi ẩm thực. Đồng thời trao 2 giải phụ gồm: đội thuyết trình hay nhất, trang trí mâm cỗ đẹp nhất cho các đội thi.

Lễ hội Tết Xíp Xí năm 2026 đã khép lại trong không khí vui tươi, đoàn kết và đậm đà bản sắc dân tộc. Thời gian tới, xã Phù Yên sẽ tiếp tục quan tâm bảo tồn, gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, đưa Tết Xíp Xí trở thành niềm tự hào, điểm nhấn văn hóa gắn với du lịch, góp phần lan tỏa hình ảnh đẹp về vùng đất và con người Phù Yên nói riêng, Sơn La nói chung đến đông đảo du khách gần xa.