Trang phục truyền thống hiện diện trong nhiều sinh hoạt của đồng bào Mông. Những lúc nông nhàn, phụ nữ ở các bản vùng cao lại tranh thủ thêu, may váy áo để sử dụng trong gia đình, cộng đồng, nhất là vào những dịp lễ, Tết.

Tại thôn Tà Là Cáo, xã Sính Phình, tỉnh Điện Biên, nghệ nhân Giàng Thị Mẩy và chị em trong bản vẫn đều đặn giữ nghề. Từ sợi lanh, qua các công đoạn dệt, vẽ sáp ong, nhuộm chàm rồi thêu hoa văn, từng tấm vải dần thành hình. Trong đó, vẽ sáp ong là công đoạn đòi hỏi sự khéo léo và được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Chia sẻ chi tiết hơn về các công đoạn làm ra một chiếc chân váy truyền thống, nghệ nhân Giàng Thị Mẩy cho biết: "Ban đầu mình mua vải màu trắng sau đó mang về vẽ sáp ong. Vẽ sáp ong xong mang đi nhuộm chàm đen, xong sau đó hấp để sáp ong bay đi và phơi khô. Cuối cùng sẽ dùng để làm chân váy. Các bà, các mẹ đã cho mẫu để mình giữ lại truyền thống này thì mình cũng dạy lại cho chị em trong bản."

Để hoàn thiện một bộ trang phục, người phụ nữ Mông phải thành thạo nhiều kỹ thuật: dệt, thêu, ghép vải và vẽ hoa văn. Phần lớn các công đoạn vẫn được làm thủ công. Máy khâu chỉ được sử dụng ở một số khâu ghép nối, giúp rút ngắn thời gian hoàn thiện sản phẩm.

Tại xã Na Sang, bà Giàng Thị Tàng cũng đã gắn bó nhiều năm với kỹ thuật vẽ sáp ong. Những hoa văn trên vải không đơn thuần là những nét vẽ ngẫu nhiên. Đó là những hình ảnh đã được ghi nhớ, thực hành và truyền dạy từ khi còn nhỏ.

Nói về nguồn gốc của những nét hoa văn đã in sâu vào tâm trí, bà Giàng Thị Tàng bộc bạch: "Vẽ sáp ong thì đã có từ xa xưa rồi. Các hoa văn này mình vẽ theo ý mình thích, theo trí nhớ của mình đã được các bà, các mẹ dạy cho từ khi còn nhỏ. Vẽ nhiều cũng thành thói quen và in vào trí nhớ từng nét rồi."

Từ cách đặt nét sáp ong, phơi vải đến xử lý bằng nhiệt, mỗi công đoạn đều đòi hỏi kinh nghiệm. Phơi quá nắng, sáp ong có thể bị tan; khi xử lý bằng nước nóng, lớp sáp bong ra, để lộ những đường trắng trên nền chàm xanh. Bật mí về bí quyết xử lý vải sáp ong sao cho hoa văn hiện lên đẹp nhất, bà Tàng chia sẻ thêm:

"Khi phơi thì không được phơi ở chỗ nắng quá, sáp ong sẽ tan hết. Cuối cùng mình đem luộc tấm vải với nước sôi, sáp ong gặp nhiệt độ cao sẽ tan ra để lộ các đường trắng của vải. Sản phẩm hoàn thiện tạo thành hoa văn trắng trên nền chàm xanh."

Không chỉ được gìn giữ trong gia đình và cộng đồng, trang phục Mông đang có thêm một không gian mới để phát huy giá trị – đó là du lịch.

Tại bản Lồng, xã Quài Tở, khi địa phương phát triển du lịch cộng đồng, phụ nữ trong bản chủ động may thêm trang phục để phục vụ du khách thuê, mặc thử và trải nghiệm.

Chị Lầu Thị Khua, bản Lồng, xã Quài Tở, tỉnh Điện Biên, cho biết đây cũng là một cách thiết thực để quảng bá nét đẹp của dân tộc mình: "Bây giờ bản Lồng đang làm du lịch thì các chị em cũng may nhiều quần áo để cho khách du lịch đến để thuê, để cho khách mặc thử xem bản sắc văn hóa dân tộc mình mặc kiểu như nào."

Trang phục của đồng bào Mông không chỉ được tạo nên từ sợi lanh, sắc chàm hay những đường thêu. Trong mỗi hoa văn là ký ức, bàn tay và sự trao truyền của nhiều thế hệ. Khi những phụ nữ Mông tiếp tục giữ nghề, dạy nghề cho thế hệ sau và đưa trang phục đến gần hơn với du khách, những giá trị truyền thống đang có thêm không gian để hiện diện trong đời sống mới. Những đường kim, mũi chỉ, những nét sáp ong không chỉ lưu giữ một phần ký ức văn hóa, mà tiếp tục trở thành sức sống của văn hóa Mông giữa nhịp sống hiện đại./.