Nghi thức đặt cơm vắt không chỉ thể hiện lòng hiếu kính tổ tiên mà còn phản ánh đời sống tâm linh phong phú, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Mùa Sen Đôn Ta, các gia đình Khmer chuẩn bị lễ vật từ rất sớm. Những nắm cơm vắt được làm từ xôi trộn cùng đậu, mè, dừa, bên cạnh bánh trái, nhang, đèn cầy và các lễ vật khác, được mang đến chùa để thực hiện nghi thức.

Sau khi Phật tử đảnh lễ Tam Bảo, các vị Achar hướng dẫn bà con thực hiện nghi lễ. Những nắm cơm vắt được đặt quanh khu vực chánh điện. Các nhà sư tụng kinh, hồi hướng phước báu đến những người thân đã quá vãng.

Ông Achar Thạch Chanh, ở phường Nguyệt Hóa, cho biết nhiều ngày qua, ông có mặt tại chùa từ 3-4 giờ sáng để hướng dẫn bà con thực hiện nghi thức.

“Nghi thức này được tiến hành sau khi vị Achar hướng dẫn Phật tử đảnh lễ Tam Bảo. Tiếp theo là đọc kinh hồi hướng đến người quá vãng, quỷ cõi âm và mời gọi họ đến bái Tam Bảo, được nhà sư phổ độ và tiếp nhận mâm cơm do con cháu mang đến”, ông Thạch Chanh chia sẻ.

Nghi thức đặt cơm vắt, hay còn gọi là Canh banh, diễn ra trong 15 ngày, từ ngày 16 đến ngày 30 âm lịch. Đây là thời điểm trăng khuyết, đêm dài và tối. Theo quan niệm được lưu truyền trong cộng đồng Khmer, những ngày này là lúc các linh hồn có thể trở về tìm người thân và nhận thức ăn.

Ông Achar Thạch Sa Mít, người có uy tín ở xã Tân Hòa, giải thích, theo quan niệm của người Khmer, trong số những người đã qua đời có thể có người từng làm điều ác, bị đày xuống địa ngục. Vì vậy, họ có thể không có quần áo để mặc khi trở về nhận thức ăn và sợ người khác nhìn thấy.

Từ quan niệm ấy, những nắm cơm vắt không đơn thuần là lễ vật. Đây là cách người đang sống bày tỏ lòng thành kính, tưởng nhớ và biết ơn đối với ông bà, tổ tiên và những người đã khuất.

Mùa Sen Đôn Ta cũng là dịp các thành viên trong gia đình Khmer trở về sum họp. Dù đi làm ăn xa, nhiều người vẫn thu xếp trở về quê, cùng người thân chuẩn bị lễ vật, đến chùa thực hiện nghi thức.

Trong không gian chùa, trẻ nhỏ theo ông bà, cha mẹ tham gia các nghi lễ. Qua đó, phong tục không chỉ được thực hành mà còn được truyền lại một cách tự nhiên từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Bên cạnh việc cúng dường thực phẩm đến chư Tăng, nhà chùa còn tổ chức tụng kinh Parabhava Sutta - Kinh Bại Vong. Nội dung bài kinh đề cập đến những nguyên nhân có thể dẫn đến sự suy vong của con người, qua đó nhắc nhở mỗi người tránh những hành vi gây hại cho bản thân, gia đình và xã hội.

Ông Achar Tệp Bình, ở xã Phong Thạnh, cho biết khi đến chùa làm lễ đặt cơm vắt, bà con được nghe các nhà sư tụng Kinh Bại Vong.

“Bài kinh này nói về 12 nguyên nhân dẫn đến sự suy vong, hại người, hại ta mà mọi người cần tránh, cần suy ngẫm và dạy bảo con cháu. Nếu mọi người tránh được những điều dẫn đến tai hại này thì bản thân, gia đình cũng như xã hội sẽ tốt đẹp hơn”, ông Tệp Bình nói.

Như vậy, phía sau những nắm cơm vắt được đặt xuống khi trời còn chưa sáng là nhiều tầng ý nghĩa. Người dân vừa thực hành bố thí, cúng dường, hồi hướng cho người quá vãng, vừa lắng nghe giáo pháp để tự nhắc nhở bản thân và giáo dục con cháu.

Theo phong tục của đồng bào Khmer Nam Bộ, lễ Sen Đôn Ta có 4 nghi thức chính gồm Canh banh (đặt cơm vắt); lễ Sen Đôn Ta (cúng ông bà tại nhà); lễ Pchum banh (đặt cơm hội) và lễ Chhun đô ta (đưa tiễn ông bà). Trong đó, Canh banh được thực hiện trong 15 ngày tại chùa.

Nghi thức thường diễn ra vào sáng sớm, vừa tạo không khí trang nghiêm, linh thiêng, vừa không ảnh hưởng nhiều đến thời gian lao động của người dân. Sau khi hoàn tất việc đặt cơm vắt và nghe tụng kinh, bà con trở về với công việc thường ngày.

Qua nhiều thế hệ, phong tục này vẫn được cộng đồng Khmer gìn giữ. Người lớn truyền lại cho lớp trẻ cách chuẩn bị lễ vật, nghi thức tại chùa và những ý nghĩa phía sau mỗi việc làm. Con cháu cùng gia đình tham gia nghi lễ, từ đó hiểu hơn về cội nguồn và đạo lý hiếu kính.

Từ những nắm cơm vắt giản dị được chuẩn bị khi trời còn chưa sáng, đồng bào Khmer gửi gắm lòng thành kính đối với ông bà, tổ tiên và những người đã khuất. Đồng thời, nghi thức cũng trở thành một cách để các thế hệ nhắc nhở nhau về lòng hiếu thảo, sự sẻ chia và cách sống hướng thiện.

Đó chính là một trong những giá trị làm nên sức sống của tục đặt cơm vắt trong mùa Sen Đôn Ta - một phong tục tín ngưỡng giàu tính nhân văn, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer Nam Bộ.