Gần 70 cây số. Đó là quãng đường bà Điêu Thị Đoàn cùng đội văn nghệ người cao tuổi ở tiểu khu 2, xã Quỳnh Nhai vượt qua để đến phố đi bộ Sơn La.

12 thành viên. Tự đi xe khách. Tự lo ăn nghỉ. Trang phục, đạo cụ chuẩn bị từ nhà. Không có thù lao. Nhưng có một thứ họ mang theo: tình yêu và niềm tự hào về văn hóa của chính mình.

 "Hôm nay bên không gian văn hóa Thái của phố đi bộ mời và chúng tôi đã đến đây để biểu diễn, với 2 bài múa là ‘Tình ca Tây Bắc’ và điệu múa của người Thái trắng Quỳnh Nhai là múa sỏng hái hoa", bà Đoàn cho biết.

 Để có vài phút trên sân khấu, đội của bà Đoàn đã tập luyện hơn 10 ngày. Với những phụ nữ ngoài 60 tuổi, đi hàng chục cây số chỉ để biểu diễn vài tiết mục không phải chuyện dễ dàng. Nhưng với họ, được mặc trang phục dân tộc, được đứng trên sân khấu và nhìn thấy khán giả chăm chú theo dõi những điệu múa quê mình đã là một niềm vui.

"Chúng tôi thấy vui vẻ và tự hào về bài múa của dân tộc Thái của mình. Khi biểu diễn được mọi người đón nhận và háo hức xem bài múa thì đó chính là động lực để chúng tôi tiếp tục tập luyện"  bà Đoàn cho biết thêm.

Từ một đội văn nghệ tự nguyện, có thể nhìn thấy một điều lớn hơn. Nguồn lực cho văn hóa không chỉ là tiền. Một người biết múa. Một nghệ nhân biết hát. Một bộ trang phục. Một chiếc loa kéo. Một bộ trống chiêng. Một người sẵn sàng dành thời gian tập luyện.Tất cả đều là nguồn lực. Vấn đề là làm thế nào để những nguồn lực đang nằm rải rác trong cộng đồng được kết nối lại và có không gian để phát huy

Tại phố đi bộ này, không gian văn hóa Thái đang trở thành một nơi như thế. Ca, múa, hát. Múa sạp. Trống chiêng. Trò chơi dân gian.

Bà Lò Mai Cương, phụ trách không gian văn hóa Thái cho hay, không chỉ các đội văn nghệ trong phường, nhiều câu lạc bộ từ các xã, phường khác, thậm chí từ các tỉnh khác cũng tìm đến giao lưu: "Các câu lạc bộ đều yêu văn hóa của dân tộc Thái và tự nguyện đến giao lưu văn hóa. Và cũng từ những cuộc như thế này các câu lạc bộ học tập lẫn nhau về kinh nghiệm múa, hát, kinh nghiệm tổ chức và tăng thêm tình đoàn kết giữa các câu lạc bộ và có một điều lớn hơn đó là quảng bá được văn hóa dân tộc Thái cho các thế hệ."

Mỗi tối, không gian chỉ có thể bố trí khoảng 7-8 đội văn nghệ với 17-18 tiết mục. Trong khi có lúc hơn 25 đội đăng ký. Có đội đi rất xa, biểu diễn xong lại trở về, có khi một, hai giờ sáng mới tới nhà. Không kinh phí hỗ trợ. Nhưng họ vẫn đến. "Không được kinh phí, không cho kinh phí, không phải đóng góp gì nhưng bà con rất nhiệt tình và tích cực tham gia. Diễn xong lại về, về đến nhà có khi 1-2h sáng."

Nếu chỉ nhìn vào số tiền đầu tư, có thể chưa thấy hết giá trị của một không gian văn hóa. Bởi có những thứ không thể tính bằng tiền. Đó là số giờ người dân bỏ ra để tập luyện. Là công sức của nghệ nhân. Là bộ trang phục được giữ gìn qua nhiều năm. Là đạo cụ, nhạc cụ do các câu lạc bộ tự chuẩn bị. Và chính ở đây, vai trò của chính quyền có thể được nhìn nhận theo một cách khác: không nhất thiết làm thay cộng đồng, mà trước hết là tạo không gian, tạo điều kiện và kết nối.

Ban đầu, phường Chiềng Cơi tạo điều kiện xây dựng sàn Hạn Khuống, trang bị loa đài, trống chiêng. Sau đó, một số nhà tài trợ tiếp tục hỗ trợ thiết bị. Còn các câu lạc bộ tự chuẩn bị trang phục, đạo cụ, dàn dựng tiết mục và tập luyện.

Bà Đàm Thị Mai Hương, Phó Chủ tịch UBND phường Chiềng Cơi, tỉnh Sơn La cho biết: năm nay, địa phương  hỗ trợ gần 100 triệu đồng cho các câu lạc bộ, trong đó có kinh phí vận chuyển loa đài "Đối với khu vực sân khấu chính, Sở Văn hóa thường xuyên phối hợp để trong một quý có một đêm diễn. Còn lại các tuần chúng tôi cũng thường xuyên tổ chức các chương trình để cho các câu lạc bộ được thể hiện và trên tinh thần tự nguyện để phục vụ bà con."

Nhưng không gian văn hóa đã có, cộng đồng đã có, khách đã có – còn sản phẩm được tạo ra từ chính bản sắc địa phương thì sao?

Mỗi kỳ phố đi bộ có khoảng 1.000 đến 1.500 lượt khách và hơn 100 gian hàng. Nhưng chỉ khoảng 20 gian hàng là sản phẩm hoặc ẩm thực địa phương. Phần lớn vẫn là đồ ăn, đồ chơi và những mặt hàng thông thường. Đó là khoảng trống cần được lấp đầy nếu muốn văn hóa tạo ra giá trị kinh tế.

Những ngày phố đi bộ diễn ra, chị Lèo Thị Hương ở bản Tông Hụm lại làm bánh trôi đến bán. Ban đầu chỉ 15- 20 đĩa. Khách quen dần, mỗi tối chị bán được khoảng 30-40 đĩa bánh: "Hàng hôm nào cũng bán hết, thu nhập cũng có đồng ra đồng vào, mỗi tối có lãi từ 200-300 nghìn đồng, vừa vui lại vừa được ngắm mọi người đi chơi."

Những khoản thu nhập này chưa thể gọi là một ngành kinh tế văn hóa. Nhưng chúng cho thấy một bước chuyển: khi người dân nhìn thấy trong món ăn, điệu múa, trang phục hay sản phẩm quê mình một giá trị có thể trao đổi, văn hóa đã bắt đầu bước ra khỏi phạm vi bảo tồn một cách đơn thuần.

Từ phiên chợ Chiềng Hặc, người dân bắt đầu nhận ra bản sắc của mình là một tài sản. Đến phố đi bộ Sơn La, tài sản ấy được trao một không gian để cộng đồng cùng gìn giữ, biểu diễn, giao lưu và từng bước tạo ra giá trị.

Nhưng một không gian văn hóa chỉ thực sự bền vững khi nó có sản phẩm, có trải nghiệm, có thị trường – và quan trọng hơn, tạo ra sinh kế cho bà con.