Tháng Năm âm lịch về, khi những chùm vải bắt đầu chín đỏ, những thúng mận tam hoa đầy ắp theo chân bà con xuống chợ phiên, cũng là lúc đồng bào Tày, Nùng ở Cao Bằng đón Tết Đoan Ngọ - ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, hay còn gọi là Tết “diệt sâu bọ”. Trong đời sống hôm nay, nhiều phong tục đã có những đổi thay theo nhịp sống hiện đại, nhưng những chiếc bánh gio, chén rượu nếp và mâm quả đầu mùa vẫn hiện diện trên bàn thờ gia tiên như một cách để gìn giữ nếp nhà và nhắc nhớ con cháu về cội nguồn. 

Trong ký ức của nhiều người cao tuổi, hình ảnh nồi bánh gio nghi ngút khói trên bếp lửa từ tối mùng 4 tháng 5 âm lịch luôn là một phần không thể thiếu của ngày Tết Đoan Ngọ. Khi ấy, cuộc sống còn nhiều khó khăn, bánh gio không chỉ là lễ vật dâng cúng tổ tiên mà còn là món quà mà trẻ nhỏ háo hức chờ đợi mỗi năm.

Bà Nông Thị Bền, ở xóm Xuân Thành, xã Thạch An, tỉnh Cao Bằng hoài niệm: "Ngày xưa tôi còn nhỏ cũng làm bánh gio ngày 5 tháng 5, ngày mùng 4 gói bánh rồi nấu bánh để mùng 5 thắp hương. Còn bây giờ đời sống hiện đại đa số toàn đi mua ở ngoài chợ. Ngày xưa còn khó khăn lắm, không có tiền như bây giờ đâu, bánh gio là chính thôi, không có kẹo quà như bây giờ. Nhà tôi thì năm nào cũng làm bánh gio, vẫn giữ theo truyền thống”.

Để chuẩn bị cho ngày Tết Đoan Ngọ, từ nhiều ngày trước, các gia đình người Tày, Nùng thường chuẩn bị lá chít, gạo nếp, làm nước gio để gói bánh. Trên mâm lễ cúng gia tiên ngoài bánh gio còn có rượu nếp, mận, vải thiều và các loại quả theo mùa. Theo quan niệm dân gian, đây là thời điểm chuyển mùa nên mỗi lễ vật đều gửi gắm mong muốn xua đi bệnh tật, những điều không may, cầu cho gia đình mạnh khỏe, mùa màng thuận lợi.

Bà Trần Thị Tiến, ở xã Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng cho biết, gia đình bà vẫn duy trì đầy đủ những phong tục truyền thống trong ngày Tết Đoan Ngọ: "Ngày 5 tháng 5 theo phong tục cổ truyền, cúng gia tiên là phải có bánh gio, rượu ngọt, quả mận và vải để diệt sâu bọ. Gia đình nào có điều kiện thì làm thêm một mâm cỗ mặn để cúng gia tiên. Vì là Tết diệt sâu bọ mà nên phải có quả chua, nhất là quả mận. Theo người già bảo sáng dậy mỗi người ăn hai đến ba quả mận theo phong tục để diệt sâu bọ, giun sán”.

Nững phong tục ấy không chỉ còn trong ký ức của người lớn tuổi mà vẫn đang được truyền lại cho con cháu trong mỗi gia đình. Từ cách gói bánh gio, chuẩn bị lễ vật đến ý nghĩa của từng món ăn trong ngày Tết, tất cả đều trở thành những bài học đầu tiên về văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ. 

Cùng với sự phát triển của đời sống, cách đón Tết Đoan Ngọ của người Tày, Nùng hôm nay cũng có những thay đổi nhất định. Nếu ở nhiều bản làng, người dân vẫn tự tay làm bánh gio, chuẩn bị rượu nếp và các lễ vật truyền thống thì tại khu vực đô thị, do nhịp sống bận rộn, nhiều gia đình lựa chọn mua sẵn ngoài chợ. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất không nằm ở việc tự làm hay mua sẵn, mà là giúp con cháu hiểu được ý nghĩa của ngày Tết truyền thống này, từ đó mà giữ gìn được bản sắc văn hóa của dân tộc mình.

Ngày nay, giữa nhịp sống hiện đại, nhiều phong tục truyền thống đã có những đổi thay để phù hợp với điều kiện sinh hoạt mới. Thế nhưng trong mỗi gia đình người Tày, Nùng ở Cao Bằng, Tết Đoan Ngọ vẫn là dịp để con cháu quây quần bên nhau, cùng thắp nén hương tưởng nhớ tổ tiên và nhắc nhớ về những giá trị đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ./.