Người Giáy sinh sống tập trung ở các tỉnh miền núi phía Bắc như Lào Cai, Tuyên Quang. Trong kho tàng văn hóa dân gian phong phú của mình, dân ca luôn giữ vị trí đặc biệt. Những lời ca vang lên trong đám cưới, lễ hội, những cuộc vui bên mâm rượu hay những đêm giao duyên mùa xuân.

Theo tiếng Giáy, Vươn là tên gọi chung của các làn điệu dân ca. Trong đó, nổi bật nhất là Vươn chăng hằm – hát giao duyên ban đêm. Không chỉ là một hình thức sinh hoạt văn hóa, điệu Vươn còn là sợi dây kết nối cộng đồng người Giáy qua nhiều thế hệ.

Tại xã Tả Van, tỉnh Lào Cai, nơi được xem là một trong những cái nôi của dân ca Giáy, những làn điệu Vươn vẫn được gìn giữ cho đến ngày nay. Nghệ nhân ưu tú Sấn Cháng cho biết, nội dung dân ca rất phong phú, từ hát giao duyên trai gái đến những câu hát trong sinh hoạt đời thường. Điều đặc biệt là chỉ với một làn điệu cơ bản nhưng mỗi người lại có cách biến tấu khác nhau tùy theo tâm trạng và cảm xúc.

Bởi vậy, cùng một câu hát nhưng khi cất lên có thể mang nhiều sắc thái khác nhau: khi tha thiết, bâng khuâng, khi vui tươi rộn rã, lúc lại da diết nhớ thương.

Trong lời ca của người Giáy luôn hiện diện thiên nhiên núi rừng. Đó là ánh trăng đầu núi, tiếng chim gọi bạn, dòng suối, cánh rừng hay những đám mây bảng lảng trên đỉnh núi. Những hình ảnh ấy trở thành ngôn ngữ của tình yêu. Người Giáy không tỏ tình trực tiếp mà gửi gắm nỗi lòng qua thiên nhiên, qua trăng sao, cây cỏ và núi rừng.

Không chỉ hát khi yêu thương, người Giáy còn hát trong lao động thường ngày. Những câu hát cất lên trên nương, bên ruộng hay trong những đêm ngồi bên bếp lửa. Đối với họ, dân ca là tiếng lòng, là người bạn đồng hành trong cuộc sống.

Anh Vi Văn Thương, người Giáy ở xã Tát Ngà, tỉnh Tuyên Quang cho biết, những cuộc hát thường bắt đầu bằng những câu chào hỏi, làm quen. Người hát phải lắng nghe, hiểu lời đối đáp của đối phương rồi ứng tác thành những câu hát mới. Chính vì vậy, dân ca Giáy không chỉ là nghệ thuật trình diễn mà còn là một phần đời sống tinh thần của đồng bào.

Yêu tiếng hát trước khi yêu người

Nếu như ban ngày, bản làng người Giáy hiện lên bình yên bên những thửa ruộng bậc thang xanh ngắt thì khi màn đêm buông xuống, một không gian văn hóa đặc sắc lại mở ra. Đó là không gian của những cuộc hát giao duyên.

Ngày trước, khi chưa có điện thoại hay mạng xã hội, trai gái người Giáy tìm đến nhau bằng lời ca, tiếng hát. Những chàng trai từ bản khác đến phải hát xin mở cửa, xin phép chủ nhà và người già trong bản trước khi bước vào cuộc hát.

Từ những câu hát làm quen ban đầu, cuộc hát dần đi sâu vào những câu chuyện về cuộc sống, lao động và tình cảm đôi lứa. Có những cuộc hát kéo dài suốt đêm, nhiều đêm liên tiếp, thậm chí tới vài ngày mà vẫn chưa phân thắng bại.

Theo nghệ nhân ưu tú Sấn Cháng, sau mùa thu hoạch, trai gái các bản thường tìm đến nhau để hát đối đáp giao duyên. Mỗi câu hát không chỉ để giải trí mà còn là thử thách về vốn sống, sự nhanh trí và khả năng ứng đối. Người hát phải hiểu dân ca, hiểu phong tục và có khả năng sáng tác ngay tại chỗ.

Điều thú vị là trong quan niệm của người Giáy, người ta có thể yêu tiếng hát trước khi yêu con người. Chính vì vậy, nhiều đôi trai gái đã nên duyên từ những đêm hát giao duyên bên bếp lửa mùa xuân.

Nhưng cũng có những mối tình không thành. Những câu chuyện dang dở lại tiếp tục gửi vào lời ca.

Mỗi năm, vào ngày 27 tháng 3 âm lịch, chợ tình Khâu Vai lại trở thành nơi gặp gỡ của những người từng yêu nhau nhưng không đến được với nhau. Giữa không gian náo nhiệt của phiên chợ, những làn điệu giao duyên của người Giáy lại vang lên, đưa con người trở về với những ký ức xa xưa.

Nhiều người tìm đến chợ tình không phải để nối lại tình xưa mà để ôn lại những kỷ niệm đẹp của tuổi trẻ. Họ gặp nhau, kể lại câu chuyện cũ bằng lời ca thay cho những lời trách móc hay oán hờn. Những câu hát giao duyên vì thế không chỉ nói về tình yêu đôi lứa mà còn thể hiện sự bao dung, nhân hậu và cách ứng xử đầy văn hóa của con người với con người./.