Trên đỉnh Cao Ly, xã Hoành Mô, tỉnh Quảng Ninh, những phụ nữ Sán Chỉ cất vang giai điệu Soóng Cọ. Tiếng hát ấy đưa du khách có mặt trở về với không gian giao duyên, đối đáp của cha ông người Sán Chỉ thuở xưa.

Đứng giữa mây trời gió núi, những người phụ nữ Sán Chỉ mang trong mình niềm tự hào khôn tả. Nhưng đằng sau đó là cả một nỗi trăn trở làm sao để giữ lại mạch nguồn di sản của dân tộc mình.

Để có những phút giây thăng hoa đem câu hát đến với du khách gần xa, các chị em trong câu lạc bộ văn nghệ thôn Đồng Cậm đã phải trải qua biết bao buổi tập luyện miệt mài sau những giờ lên nương rẫy. Khó khăn, vất vả nhưng vì yêu câu hát, muốn quảng bá cho du khách gần xa, họ đã hát với niềm say mất nhất.

Thôn Đồng Cậm, xã Hoành Mô hiện có gần 200 hộ đồng bào dân tộc Sán Chỉ sinh sống. Giữa bộn bề lo toan của cuộc sống mưu sinh, khi đàn ông đi làm công ty, phụ nữ ở nhà chăm con, làm ruộng, lên rừng, ngọn lửa đam mê văn nghệ vẫn được thắp lên từ Câu lạc bộ văn nghệ của thôn - nơi quy tụ những con người nặng lòng với bản sắc.

Chị Đặng Thị Ngân, thôn Đồng Cậm, xã Hoành Mô, tỉnh Quảng Ninh chia sẻ: "Câu lạc bộ thành lập từ năm 2021, gồm Soóng Cọ, múa... phục vụ tinh thần cho nhân dân và những dịp quan trọng của thôn bản đều tổ chức chương trình văn nghệ. Có cả những người 60 - 70 tuổi tham gia câu lạc bộ, muốn truyền tải đến giới trẻ phát huy thêm bản sắc văn hóa của mình".

Hành trình 5 năm duy trì câu lạc bộ không phải lúc nào cũng trải hoa hồng. Những người gìn giữ di sản đang phải đối mặt với khó khăn thực tế từ nguồn kinh phí hoạt động cho đến sự thay đổi của thời gian và nhịp sống hiện đại.

"Lúc đầu chị em tự bỏ kinh phí để sinh hoạt. Sau một thời gian đi vào hoạt động ổn định mới xin hỗ trợ từ thôn bản những buổi diễn văn nghệ hỗ trợ tiền nước, với một chút hoa quả để về trang phục để đi diễn. Các chị em đều làm nông ấy, hết xuống ruộng lại lên rừng nên là cũng rất là ít thời gian" - Chị Ngân cho hay.

Không chỉ vướng mắc về kinh phí và thời gian lao động mưu sinh, bài toán khó nhất đối với thế hệ của chị Ngân lúc này chính là sự đứt gãy trong việc trao truyền tiếng nói và giai điệu cổ cho thế hệ trẻ. 

Việc không có chữ viết riêng khiến lời hát Soóng Cọ phải vay mượn từ ngữ phổ thông phiên âm nên khiến lớp trẻ khó hiểu hết ý nghĩa câu hát. 

Thêm vào đó, những nghệ nhân biết sáng tác, biết hát nay đã trên 60 tuổi, chất giọng đã thay đổi, khó truyền đạt lại cho người trẻ cảm nhận trọn vẹn.

Cho đến nay, mặc dù di sản Soóng cọ vẫn được lan tỏa trong những gia đình Sán Chỉ nơi biên cương. Nhưng nó vẫn đang trong vùng trăn trở lớn. Làm sao để thế hệ trẻ thấy niềm đam mê với làn điệu của ông cha? Đó là câu hỏi chưa có lời giải trọn vẹn nếu chỉ dựa vào sự nhiệt tình tự phát của một vài cá nhân tâm huyết.

Theo chị Đặng Thị Ngân, cần mở lớp đào tạo nguồn có sự tham gia của gới trẻ. Đi cùng với đó là đổi mới về lời cho phù hợp với nhịp sống hiện đại dựa trên giai điệu cha ông, tạo niềm hứng khởi cho lớp trẻ. 

Theo TS Bàn Tuấn Năng, chuyên gia nghiên cứu văn hóa tộc người với 30 năm kinh nghiệm, để các câu lạc bộ văn hóa địa phương duy trì hoạt động lâu dài, cần gắn bảo tồn di sản với phát triển kinh tế. Ông dẫn câu chuyện ruộng bậc thang Hoàng Su Phì (Hà Giang), khi trở thành di sản, đã tạo cơ hội để người Dao giới thiệu bản sắc văn hóa của mình, thu hút du khách. Từ đó, người dân nhận ra văn hóa không chỉ là giá trị cần gìn giữ mà còn có thể trở thành nguồn lực tạo thu nhập.

Với Soóng Cọ ở Hoành Mô, việc tạo ra những cơ hội tương tự có thể giúp người dân có thêm động lực duy trì câu lạc bộ, thu hút người trẻ tham gia và tiếp nối những làn điệu của cha ông./.