Bốn giờ chiều, mây đã sà xuống ngang lưng núi. Ở độ cao gần 2.000 mét, cái lạnh len lỏi giữa những cánh rừng già trên đỉnh Ngọc Linh. Giữa đại ngàn ấy, những căn biệt thự khang trang, những chiếc ô tô đỗ trước sân nhà đã dần trở nên quen thuộc. Chủ nhân của chúng là những người Xê Đăng từng một thời sống trong đói nghèo, nay đổi đời nhờ cây sâm Ngọc Linh.

Ở thôn 2, xã Trà Linh, già làng Hồ Văn Du được nhiều người gọi bằng cái tên thân thương “bố Du”. Gần 70 tuổi đời, hơn 40 năm tuổi Đảng, ông có một thói quen đặc biệt: mỗi dịp đầy tháng hay thôi nôi của trẻ em trong làng, ông đều mang theo một cây sâm Ngọc Linh làm quà tặng.

Trong một buổi sinh nhật của trẻ nhỏ trong làng, già Du cẩn thận trao cây sâm cho người mẹ trẻ và dặn dò phải chăm sóc thật tốt để cây ra hoa, kết hạt, trở thành vốn liếng cho đứa trẻ sau này. Với ông, đó không đơn thuần là món quà mà là cách gửi gắm trách nhiệm giữ rừng, giữ giống sâm quý cho thế hệ mai sau.

Già làng Hồ Văn Du chính là một trong những người đầu tiên góp công bảo tồn và phát triển sâm Ngọc Linh ở Trà Linh. Từ năm 18 tuổi, ông đã theo cán bộ vào rừng sâu tìm sâm tự nhiên mang về gây giống. Những chuyến đi kéo dài hàng tuần trong điều kiện khắc nghiệt đã góp phần hình thành những vườn sâm gốc đầu tiên của địa phương.

Năm 1983, sau khi nhân giống thành công, ông bắt đầu đi khắp các nóc nhà vận động bà con từ bỏ thói quen khai thác cạn kiệt sâm tự nhiên để chuyển sang trồng dưới tán rừng. Những năm đầu, cây sâm phát triển chậm khiến nhiều người nản chí. Nhưng khi những củ sâm đầu tiên bán được giá cao hơn hẳn các loại nông sản khác, bà con dần thay đổi nhận thức và bắt đầu gắn bó với loại cây đặc biệt này.

Nếu già làng Hồ Văn Du là người gieo những hạt giống đầu tiên thì ông Hồ Văn Lượng được xem là người biến những hạt giống ấy thành cơ nghiệp lớn. Hiện nay, ông Lượng sở hữu hơn 30 ha sâm Ngọc Linh với giá trị ước tính hàng trăm tỷ đồng và tạo việc làm cho khoảng 300 lao động địa phương.

Hơn 20 năm trước, gia đình ông Lượng từng thuộc diện đặc biệt khó khăn. Năm 2000, để vay được 20 triệu đồng từ Ngân hàng Chính sách xã hội, ông phải đi bộ hàng chục cây số đường rừng xuống trung tâm huyện. Toàn bộ số tiền vay được ông dùng để mua giống sâm, dựng hàng rào và đầu tư vườn trồng.

Năm năm sau, những cây sâm đầu tiên cho thu hoạch. Từ vài trăm triệu đồng mỗi năm, quy mô sản xuất liên tục được mở rộng. Nhưng điều đáng quý là khi thành công, ông không giữ thành quả cho riêng mình.

Mỗi năm, ông dành khoảng 5 tỷ đồng gửi vào Ngân hàng Chính sách xã hội để hỗ trợ các hộ nghèo vay vốn phát triển sản xuất. Với những lao động có hoàn cảnh khó khăn, ông còn trả công bằng cây sâm giống để họ có điều kiện gây dựng vườn sâm riêng.

Không chỉ riêng ông Lượng, nhiều hộ dân khác ở Trà Linh cũng sẵn sàng hỗ trợ giống, kỹ thuật và kinh nghiệm cho người mới bắt đầu. Ông Bùi Như Chương, người từ vùng biển lên Trà Linh lập nghiệp nhiều năm trước, được già làng Hồ Văn Du hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ đất trồng sâm. Đến nay, gia đình ông cũng sở hữu vườn sâm trị giá hàng chục tỷ đồng.

Điều đặc biệt ở Trà Linh là vòng tròn sẻ chia ấy cứ tiếp tục được nối dài. Người được tặng sâm ngày nhỏ khi trưởng thành lại đi tặng sâm cho thế hệ sau. Người từng được giúp đỡ lại tiếp tục giúp người khác gây dựng sinh kế.

Theo ông Hồ Quang Bửu, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng, chính cây sâm Ngọc Linh đã tạo động lực để người dân giữ rừng. Những khu vực từng bị phát đốt làm nương rẫy trước đây nay đã được phủ xanh trở lại. Người dân hiểu rằng muốn có sâm thì phải giữ được rừng, bởi sâm chỉ phát triển tốt dưới tán rừng nguyên sinh.

Từ một loài cây thuốc được người Xê Đăng gìn giữ trong đại ngàn suốt nhiều thế hệ, sâm Ngọc Linh ngày nay đã trở thành sản phẩm đặc hữu nổi tiếng của Việt Nam. Nhưng có lẽ điều quý giá nhất mà cây sâm mang lại không chỉ là giá trị kinh tế hay danh xưng “quốc bảo”, mà còn là câu chuyện về những con người biết làm giàu cùng nhau.

Trên đỉnh Ngọc Linh, một cây sâm không chỉ là tài sản. Đó là vốn liếng cho tương lai của một đứa trẻ, là lời nhắc nhở về trách nhiệm giữ rừng và là biểu tượng cho tinh thần đoàn kết, sẻ chia của người Xê Đăng giữa đại ngàn./.