Thủ tướng Chính phủ vừa ban hành Quyết định ban hành Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP). Đáng chú ý, nhóm sản phẩm dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch tiếp tục được xác định là một trong những nhóm sản phẩm OCOP trọng tâm bởi nhóm sản phẩm này góp phần thúc đẩy phát triển du lịch nông thôn gắn với xây dựng nông thôn mới và phát huy giá trị văn hóa bản địa.

Theo Quyết định, sản phẩm OCOP là những sản phẩm đặc sản, đặc sắc mang đặc trưng của địa phương, được sản xuất theo tiêu chuẩn gắn với các giá trị văn hóa truyền thống, bảo đảm an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường và trách nhiệm xã hội, hướng tới phát triển xanh, bền vững. Các sản phẩm tham gia đánh giá, phân hạng OCOP được chia thành 6 nhóm gồm: thực phẩm; đồ uống; dược liệu và sản phẩm từ dược liệu; hàng thủ công mỹ nghệ; sinh vật cảnh; dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch.

Bộ tiêu chí đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP gồm 3 nhóm tiêu chí với tổng số điểm tối đa 100 điểm. Trong đó, nhóm tiêu chí về sản phẩm và sức mạnh cộng đồng (40 điểm); nhóm tiêu chí về khả năng tiếp thị chiếm 25 điểm; nhóm tiêu chí về chất lượng sản phẩm chiếm 35 điểm. Sản phẩm đạt từ 90 - 100 điểm được công nhận OCOP 5 sao; từ 70 đến dưới 90 điểm đạt 4 sao; từ 50 đến dưới 70 điểm đạt 3 sao.

Theo chuyên gia du lịch cộng đồng Vũ Văn Tuyên, Bộ tiêu chí OCOP mới cho thấy sự chuyển dịch rất quan trọng trong tư duy phát triển du lịch nông thôn ở Việt Nam. Điểm mới đáng chú ý nhất không phải là các tiêu chí kỹ thuật, mà là việc OCOP ngày càng nhấn mạnh yếu tố phát triển bền vững, bản sắc văn hóa và vai trò chủ thể của cộng đồng. Điều này có ý nghĩa rất lớn đối với các địa phương.

"Trước đây, nhiều nơi phát triển du lịch theo hướng khai thác tài nguyên sẵn có nhưng trong bộ tiêu chí mới, câu hỏi đặt ra không còn là "địa phương có gì", mà là "địa phương tạo ra giá trị gì cho cộng đồng, cho du khách và cho tương lai". Nói cách khác, OCOP đang chuyển từ tư duy khai thác sang tư duy kiến tạo. Điều này buộc các địa phương phải quan tâm nhiều hơn đến bảo tồn văn hóa, bảo vệ môi trường, nâng cao chất lượng dịch vụ, xây dựng câu chuyện điểm đến và đặc biệt là tạo sinh kế thực sự cho người dân địa phương. Đây là xu hướng hoàn toàn phù hợp với bối cảnh du lịch thế giới hiện nay".

Là người có nhiều năm nghiên cứu và đồng hành với các mô hình du lịch cộng đồng, ông Vũ Văn Tuyên cho rằng, cơ hội lớn nhất không phải là được gắn sao OCOP mà là được bước vào một hành trình nâng cấp toàn diện điểm đến. Trước đây, nhiều điểm du lịch cộng đồng hay du lịch sinh thái ở Việt Nam có tài nguyên rất tốt, cảnh quan đẹp, văn hóa đặc sắc nhưng lại gặp khó khăn trong việc tiếp cận thị trường, xây dựng thương hiệu và tạo niềm tin với du khách. Khi trở thành sản phẩm OCOP, điểm đến sẽ có một "bộ nhận diện chất lượng" được Nhà nước đánh giá và công nhận. Điều này giúp du khách, doanh nghiệp lữ hành và các đối tác dễ dàng nhận biết, lựa chọn và kết nối hơn.

Tuy nhiên, giá trị lớn hơn nằm ở phía sau. Bởi để được đánh giá và nâng hạng sao OCOP, các điểm đến buộc phải đầu tư vào chất lượng dịch vụ, bảo vệ môi trường, bảo tồn văn hóa, nâng cao năng lực quản trị và xây dựng sản phẩm một cách bài bản. Chính quá trình đó giúp điểm đến có khả năng cạnh tranh cao hơn trên thị trường. Ở góc độ kinh tế nông thôn, khi một điểm du lịch được công nhận OCOP, lợi ích không chỉ thuộc về một doanh nghiệp hay một hộ dân, mà có thể lan tỏa đến toàn bộ cộng đồng.

"Tôi cho rằng điều quý nhất mà OCOP mang lại cho du lịch không phải là thêm một ngôi sao, mà là tạo thêm cơ hội để những vùng quê Việt Nam bước vào chuỗi giá trị du lịch quốc gia và quốc tế bằng chính bản sắc của mình", ông Tuyên khẳng định.

Cũng theo ông Vũ Văn Tuyên, một sản phẩm du lịch dù được “gắn sao” nhưng nếu thiếu kết nối vẫn khó phát triển. Bởi thực tế cho thấy, du khách không đi du lịch chỉ để đến một điểm, mà họ luôn tìm kiếm một hành trình. Vì vậy, trong du lịch hiện đại, không còn là cạnh tranh giữa các điểm đến riêng lẻ mà là cạnh tranh giữa các chuỗi trải nghiệm và các vùng du lịch.

Để OCOP thực sự trở thành “đòn bẩy” cho du lịch cộng đồng, vấn đề không nằm ở việc có thêm bao nhiêu sản phẩm được xếp hạng sao mà nằm ở cách chúng ta tái định vị OCOP từ một chương trình “tiêu chuẩn hóa sản phẩm” sang một hệ sinh thái “tiêu dùng trải nghiệm”./.