Những ngày cuối tuần, nhất là vào mùa hoa đào, hoa mận hay mùa mận chín, con đường bê tông dẫn vào bản Tà Số, phường Mộc Châu, tỉnh Sơn La lại nhộn nhịp hơn thường lệ. 

Ít ai biết rằng chỉ vài năm trước, người dân nơi đây vẫn chủ yếu sống bằng ngô, lúa và những nương mận trên sườn núi.

Anh Mùa A Lu nhớ lại, cách đây 6 năm, khi gia đình anh bắt đầu cải tạo ngôi nhà trình tường để làm homestay, nhiều người trong bản không ủng hộ. Không ai biết làm du lịch như thế nào. Càng khó hơn khi khoản đầu tư vài trăm triệu đồng là con số quá lớn đối với những hộ dân quen quanh năm chỉ trông vào cây ngô, cây lúa.

Để làm được homestay đầu tiên, gia đình anh phải vay 100 triệu đồng từ Ngân hàng Chính sách xã hội, cộng với tiền tích góp từ bán mận và công sức của cả gia đình. Chỉ riêng hệ thống nhà tắm, nhà vệ sinh và nước sạch đã tiêu tốn gần trăm triệu đồng.

"Ngày trước làm ngô, làm lúa chỉ đủ ăn thôi. Muốn có tiền tiêu thì phải đi vay trước, đến vụ mới trả. Bây giờ có thêm homestay, mỗi tháng cũng có thêm 6-7 triệu đồng, cuộc sống khá hơn nhiều", anh Lu chia sẻ.

Cũng như gia đình anh Lu, gia đình chị Sùng Y Hoa cũng đã mạnh dạn đầu tư hơn 500 triệu đồng để làm homestay cộng đồng. Ngoài khoản vay ưu đãi 100 triệu đồng từ Ngân hàng Chính sách xã hội, gia đình phải vay mượn thêm anh em, người thân mới đủ vốn thực hiện.

Dù lượng khách hiện nay chưa nhiều, chủ yếu tập trung vào cuối tuần, các dịp lễ tết như 30/4 mùa mận chín, mùa hoa đào hoa mận Tết Nguyên đán, nhưng thu nhập từ du lịch vẫn cao hơn làm nương rẫy.

"Nếu trừ hết tiền phân bón, giống, thuốc thì trồng ngô không còn bao nhiêu. Làm du lịch vất vả theo kiểu khác nhưng đỡ phơi nắng, đỡ cực hơn", chị Hoa nói.

Điều đáng nói là du lịch không chỉ tạo thêm nguồn thu cho những hộ trực tiếp làm homestay.

Theo anh Mùa A Lu, để du lịch cộng đồng phát triển, không nhất thiết nhà nào cũng phải mở homestay. Nhà này có thể trồng rau, nhà khác nuôi gà, nuôi lợn, cung cấp thực phẩm cho các hộ làm dịch vụ lưu trú. Du lịch chỉ thực sự trở thành sinh kế cộng đồng khi nhiều người cùng tham gia vào chuỗi giá trị. Thế nhưng, đây cũng là điểm nghẽn của Tà Số.

Trong gần 300 hộ dân của Tà Số, mới chỉ có khoảng 7-8 hộ làm homestay. Nhiều hộ dân vẫn chưa hình dung được cơ hội mà du lịch có thể mang lại nên chưa mạnh dạn tham gia.

Chị Hoa cho biết, mỗi khi có đoàn khách đông, gia đình phải đi tìm mua gà, lợn của từng hộ trong bản vì chưa có hộ nào chăn nuôi với quy mô ổn định để cung cấp cho du lịch.

"Chúng tôi muốn vận động bà con nuôi để bán cho homestay nhưng nhiều người chưa nhìn thấy cơ hội lâu dài nên vẫn chỉ nuôi phục vụ gia đình", chị Hoa chia sẻ.

Du lịch cộng đồng đã giúp những thay đổi ở Tà Số bắt đầu hiện rõ.

Nếu như giai đoạn 2017-2018, tỷ lệ hộ nghèo của bản còn khoảng 40%, thì hiện nay tại Tà Số chỉ còn vài hộ nghèo đếm được trên đầu ngón tay. Theo anh Mùa A Lu, kết quả này đến từ nhiều yếu tố: đường giao thông được đầu tư, cây mận trở thành cây hàng hóa có giá trị, thương lái vào tận bản thu mua và đặc biệt là sự xuất hiện của du lịch cộng đồng những năm gần đây.

Không chỉ mang lại thu nhập, với người dân Tà Số, du lịch cộng đồng còn làm thay đổi nhận thức.

Nhiều gia đình đang kỳ vọng thế hệ trẻ sẽ được đào tạo bài bản để quay trở về phục vụ chính quê hương mình. Con trai anh Lu được gia đình định hướng học ngành du lịch sau khi tốt nghiệp phổ thông. Theo anh, muốn làm du lịch bền vững thì người dân phải biết ngoại ngữ, biết quảng bá hình ảnh và quan trọng hơn là giữ được bản sắc văn hóa người Mông.

"Khách lên đây là vì thích những ngôi nhà truyền thống, thích văn hóa của mình. Nếu làm giống dưới xuôi thì họ còn lên đây làm gì nữa", chị Hoa nói.

Giữa những triền mận đang mùa xanh lá, những ngôi nhà trình tường của người Mông ở Tà Số vẫn đang đón những vị khách cả trong và ngoài nước. Con đường thoát nghèo từ du lịch cộng đồng có thể mới bắt đầu, còn nhiều khó khăn phía trước. Nhưng ít nhất, với nhiều hộ dân nơi đây, cuộc sống đã không còn chỉ gói gọn trong những vụ ngô đủ ăn và những khoản nợ chờ đến mùa thu hoạch mới có thể trả được./.