Theo thống kê của ngành chức năng tỉnh Sơn La, từ đầu năm đến nay đã xảy ra 6 vụ ngộ độc thực phẩm với 19 người mắc, trong đó có 5 trường hợp tử vong. Tại Lai Châu, hơn 200 học sinh ở xã Tủa Sín Chải phải nhập viện sau khi ăn quả rừng lạ. Còn tại Lào Cai, nhiều bệnh nhân nguy kịch vì ăn nấm rừng sau những trận mưa đầu mùa.

Đáng lo ngại hơn, nhiều nạn nhân là học sinh, đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống ở vùng cao, nơi điều kiện tiếp cận thông tin còn hạn chế, trong khi tập quán sử dụng thực phẩm tự nhiên vẫn khá phổ biến.

Những ngày đầu mùa mưa, tại Khoa Cấp cứu - Hồi sức tích cực - Chống độc, Trung tâm Y tế khu vực Bảo Thắng, tỉnh Lào Cai, không khí luôn trong tình trạng khẩn trương.

Chỉ trong vòng chưa đầy hai tuần, nơi đây đã tiếp nhận liên tiếp 6 bệnh nhân nhập viện do ăn nấm rừng. Các bệnh nhân đều có chung triệu chứng nôn mửa dữ dội, đau bụng, co quắp chân tay, suy gan, suy thận cấp.

Đáng nói, phần lớn họ đều là những người dân đã có nhiều năm gắn bó với núi rừng và tin rằng mình đủ kinh nghiệm để nhận biết nấm độc.

Nằm trên giường bệnh sau khi vừa thoát khỏi cơn nguy kịch, chị Bàn Thị Minh, người dân xã Xuân Quang, tỉnh Lào Cai vẫn chưa hết bàng hoàng khi nhớ lại bữa cơm tưởng như bình thường của gia đình: "Mọi năm tôi vẫn hái ở chỗ đấy ăn bình thường. Thế nhưng hôm kia lấy 5 cây về tự nấu ăn tầm 15 - 20 phút sau nôn mửa ra hết. Nằm lì ở nhà đến sáng hôm qua thì chân tay co quắp lại không đi nổi nữa. Con đưa ra đây cấp cứu, từ nay chắc không bao giờ dám hái nấm ăn nữa".

Không riêng chị Minh, anh Lý Văn Hưng ở xã Bảo Nhai cũng là người thường xuyên đi rừng. Chỉ vì tin vào kinh nghiệm của bản thân, anh đã phải trả giá bằng những ngày điều trị kéo dài trong bệnh viện: "Cơ thể suy nhược hết rồi, đứng dậy không được, chân tay rúm vào. Giờ suy gan suy thận chắc phải điều trị lâu. Tôi khuyến cáo bà con trời mưa đừng nên vào rừng hái nấm, thật sự là nguy hiểm".

Theo các chuyên gia y tế, đây không phải những trường hợp cá biệt.

Mới đây, tại bản Nà Hiên, xã Phiêng Pằn, tỉnh Sơn La, 6 người nhập viện sau khi ăn canh nấm rừng. Hai người đã tử vong, 4 người phải chuyển điều trị tích cực tại Bệnh viện Bạch Mai.

Kết quả xét nghiệm của Viện Kiểm nghiệm An toàn vệ sinh thực phẩm Quốc gia xác định nguyên nhân là do nấm độc Amanita exitialis - một trong những loài nấm độc nguy hiểm nhất hiện nay.

Sau vụ việc, ngành y tế địa phương đã khẩn trương triển khai các biện pháp cảnh báo. Ông Trần Mạnh Đức, Chi cục trưởng Chi cục Vệ sinh an toàn thực phẩm tỉnh Sơn La cho biết: Sau vụ ngộ độc nấm ở xã Phiêng Pằn, Chi cục đã tham mưu cho Sở Y tế ban hành công văn, trong đó có nội dung tuyên truyền, có hình ảnh các loại nấm độc có hại cho sức khỏe con người, gửi UBND các xã để phối hợp tuyên truyền giúp bà con nhận biết được các triệu chứng khi ăn nấm có thể bị ngộ độc và phải đến cơ sở y tế để điều trị kịp thời.

Không chỉ nấm rừng, nhiều loại quả rừng cũng đang trở thành mối đe dọa đối với trẻ em vùng cao.

Trung tuần tháng 5 vừa qua, tại xã Tủa Sín Chải, tỉnh Lai Châu, hàng trăm học sinh thuộc Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học Làng Mô và Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Trung học cơ sở Làng Mô đồng loạt xuất hiện triệu chứng đau bụng, buồn nôn sau khi ăn một loại quả lạ hái từ rừng. Đến 21 giờ cùng ngày, số học sinh nghi ngộ độc đã lên tới 206 em. Em Sùng Thị Đam Mê, học sinh lớp 8B, Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Làng Mô chia sẻ: "Trong giờ nghỉ em được các bạn cho ăn một loại quả lạ. Em thấy ngon nên xin thêm mấy quả nữa. Đến tối thì thấy khó chịu trong người, đau bụng, buồn nôn…"

Ngay sau khi phát hiện vụ việc, chính quyền địa phương, ngành y tế và nhà trường đã huy động toàn bộ lực lượng để cấp cứu học sinh. Ông Dương Văn Nghỉ, Hiệu trưởng nhà trường cho biết: Trường có 159 em học sinh ăn quả lạ trong thời gian nghỉ cuối ngày dẫn đến có biểu hiện ngộ độc. Ngay sau khi sự việc xảy ra, nhà trường đã báo cáo UBND xã, phối hợp với các cơ quan chuyên môn tổ chức đưa 23 em lên Bệnh viện Đa khoa Sìn Hồ điều trị. Đây là sự việc rất đáng tiếc, nhà trường đã họp kiểm điểm lại quy trình, đồng thời đẩy mạnh hơn nữa công tác quản lý học sinh trong thời gian tới.

Trong đêm xảy ra vụ việc, chính quyền xã Tủa Sín Chải đã huy động lực lượng công an, y tế, giáo viên phối hợp xử lý khẩn cấp. Ông Vũ Thành Công, Phó Chủ tịch UBND xã Tủa Sín Chải cho biết, nhờ được cấp cứu kịp thời nên toàn bộ học sinh đã qua cơn nguy hiểm. Trạm Y tế xã được chỉ đạo tổ chức khám, sơ cấp cứu ban đầu cho các em học sinh; đồng thời đề nghị Bệnh viện Đa khoa Sìn Hồ tăng cường thêm y, bác sĩ cùng thuốc men để phục vụ công tác điều trị.

Tuy nhiên, sự việc đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về những khoảng trống trong công tác giáo dục kỹ năng sống, nhận diện cây quả độc cũng như bảo đảm an toàn thực phẩm tại các trường học vùng cao.

Trước thực trạng đó, nhiều địa phương triển khai đồng bộ các giải pháp tuyên truyền, kiểm tra, giám sát nhằm giảm thiểu nguy cơ ngộ độc, nhất là trong mùa hè và mùa mưa.

Tại xã vùng cao Trạm Tấu, tỉnh Lào Cai, nơi phần lớn người dân là đồng bào Mông sinh sống, công tác tuyên truyền về an toàn thực phẩm đang được triển khai bằng nhiều hình thức khác nhau.

Từ hệ thống loa truyền thanh, các buổi sinh hoạt thôn bản cho đến những cuộc gặp gỡ trực tiếp với người dân, nội dung tuyên truyền đều tập trung vào việc nhận biết thực phẩm an toàn, cách bảo quản thực phẩm trong thời tiết nắng nóng và đặc biệt là cảnh báo nguy cơ từ nấm rừng, quả rừng và các thực phẩm tự nhiên chưa rõ độc tính.

Theo ông Bùi Hồng Anh, Phó Chủ tịch UBND xã Trạm Tấu, tỉnh Lào Cai, xã triển khai tuyên truyền để người dân nhận biết các dấu hiệu bảo đảm an toàn thực phẩm và cách bảo quản thực phẩm đúng cách, đặc biệt là thực phẩm tươi sống trong điều kiện thời tiết nắng nóng. Nội dung tập trung hướng dẫn bảo quản thực phẩm trong quá trình vận chuyển và trong sinh hoạt gia đình. Địa phương cũng đặc biệt lưu ý kiểm tra, tuyên truyền tại các trường học phù hợp với điều kiện thực tế. Đồng thời, xã tăng cường tuyên truyền trực quan về nhận biết các loại nấm, cây lá rừng có nguy cơ gây mất an toàn thực phẩm hoặc ngộ độc, giúp người dân chủ động phòng tránh.

Không chỉ ở vùng cao, tại các khu vực đông dân cư, các bếp ăn tập thể, trường học, chợ đầu mối và cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống cũng đang được kiểm tra thường xuyên.

Tại phường Âu Lâu, tỉnh Lào Cai, ngoài hệ thống trường học bán trú còn có nhiều doanh nghiệp tổ chức bếp ăn phục vụ hàng nghìn suất ăn mỗi ngày. Chính quyền địa phương xác định đây là những khu vực tiềm ẩn nguy cơ cao nếu công tác kiểm soát thực phẩm bị buông lỏng.

Theo ngành y tế tỉnh Lào Cai, bên cạnh hoạt động thanh tra, kiểm tra, công tác tuyên truyền vẫn được xác định là giải pháp quan trọng hàng đầu nhằm thay đổi nhận thức và hành vi của người dân. 

Bà Phạm Thị Kim Chung, Phụ trách Trạm Y tế xã Tân Hợp, tỉnh Lào Cai đánh giá, qua những buổi truyền thông, người dân đã có nhiều chuyển biến tích cực, ngày càng quan tâm đến sức khỏe của mình, đi khám sức khỏe định kỳ, không còn tâm lý cứ có bệnh thì mới đi khám như trước. Ý thức tập thể dục thể thao, giữ gìn vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường cũng được nâng lên. Trẻ em được tiêm chủng đầy đủ. Đặc biệt là vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm được chú ý hơn, nhiều năm qua trên địa bàn xã không xảy ra vụ ngộ độc thực phẩm nào.

Khi mùa hè và mùa mưa đang bước vào cao điểm, vấn đề đặt ra là làm thế nào để nâng cao nhận thức cộng đồng, thay đổi những tập quán tiềm ẩn rủi ro và xây dựng những lá chắn bảo vệ sức khỏe người dân vùng cao?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Bác sĩ Hồ Bá Do, Phó Chủ tịch Hội Nam y Việt Nam khuyến cáo: "Ở trên rừng có rất nhiều loại quả lạ. Ngay cả những người bản địa đôi khi cũng không biết hết. Những quả nào người dân địa phương biết là có độc thì phải hướng dẫn cho trẻ em và những người khác không ăn. Khi đi rừng, nếu chưa biết chắc đó là quả gì, có độc tính hay không thì tuyệt đối không được ăn và cũng không nên nếm thử. Không may ăn phải rồi thì bằng mọi cách phải móc họng hoặc cho nôn ra ngay và kịp thời đưa đến cơ sở y tế, bệnh viện càng sớm càng tốt. Tuyệt đối không tự điều trị tại nhà hoặc chờ các triệu chứng tự hết vì nhiều loại độc tố tác động rất nhanh đến tim, gan, thận và hệ thần kinh".

Thời tiết cực đoan và mùa hè nắng nóng kéo dài, nguy cơ thực phẩm bị nhiễm khuẩn, ôi thiu hoặc phát sinh độc tố ngày càng lớn hơn.

Để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, các cơ quan chức năng khuyến cáo người dân tuyệt đối không sử dụng nấm rừng, quả rừng, côn trùng hay các loại thực vật lạ khi chưa xác định rõ nguồn gốc và độc tính; thực hiện ăn chín, uống sôi; lựa chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng; đồng thời đến ngay cơ sở y tế khi có các biểu hiện bất thường sau ăn uống./.